Page 15 - İktisadi Kalkınma Vakfı Dergisi - Ocak 2013
Basic HTML Version
15
Çok basit bir anlatımla buna, iyi davranışı ödüllendir-
mek, kötü davranışı da cezalandırmak anlamına gelen“
ha-
vuç ve sopa yöntemi
” denilebilir. AB, genişleme sürecinde
aday ülkelere uyguladığı “koşulluluk” (
conditionality
) me-
kanizmasını, vize serbetliği sürecinde uygulamıştır.
BALKAN ÜLKELERİ KARA LİSTE’DE
Yugoslavya Sosyalist Federal Cumhuriyeti dağılmadan
önce Yugoslav vatandaşları, yani Yugoslav pasaportuna
sahip kişiler, Avrupa ülkelerinde vizesiz dolaşım hakkına
sahiptiler. AB, üçüncü ülkelere yönelik olarak vize
uygulaması ve vize uygulanacak olan ülkeler listesi
konusunu, 25 Eylül 1995 tarih ve 2317/95
3
sayılı tüzükle
kabul edince, bu tüzüğün ekinde yer alan listeye (
Kara
Liste
) 101 ülke alınmıştır. Söz konusu listede Sırbistan
ve Karadağ, “Federal Yugoslav Cumhuriyeti” adı altında
olmak üzere Bosna-Hersek, Makedonya ve Arnavutluk
yer almıştır. Böylelikle Batı Balkan ülkeleri vatandaşları
için, 1995 yılından itibaren AB’ye yaptıkları seyahatlerde
kısıtlamalar başlamıştır. Amsterdam Antlaşması’nın
yürürlüğe girmesinin ardından 539/2001
4
sayılı tüzüğe
yerine bırakan 2317/95 sayılı Tüzük ile vize uygulanacak
ülkelerin yer aldığı
Kara Liste
’ye, Hırvatistan haricindeki
Batı Balkan ülkeleri dâhil edilmiştir.
Daha önce vize uygulamasına tâbi olmayan Batı Bal-
kan ülkeleri vatandaşları, vize uygulaması ile birlikte, özel-
likle Schengen vizesi başvurularında ciddi sorunlarla kar-
şılaşmaya başlamıştır. Başvuru sisteminde yaşanan sorun-
lara ek olarak, talep edilen belgeler, vize başvuru süreleri,
vize taleplerinin kabul ve reddine ilişkin birçok sorun orta-
ya çıkmıştır. Batı Balkan ülkeleri de AB nezdinde, özellik-
le vize serbestliğinin tanınması hedefine yönelik lobi çalış-
maları yapmaya başlamıştır. Örneğin,
Citizens’ Pact for So-
uth Eastern Europe
isimli sivil toplum örgütü “Vizeleri Kal-
dır” (
Lets Abolish Visas
) adıyla 2002 yılında bir kampanya
başlatmış
5
, kampanya kapsamında hazırlanan “Vize Kuy-
ruklarından Hikâyeler” (
Stories From Visa Queues
) başlık-
lı yayın ile Batı Balkan ülkeleri başkentlerinde bulunan AB
üye ülke konsoloslukları önünde oluşan uzun vize kuyruk-
larında, vize başvurusunda bulunmak için bekleyen başvu-
ru sahiplerinin hikâyelerini aktarmıştır.
Söz konusu sorunlar, Batı Balkan ülke vatandaşların-
da, deyim yerindeyse “aşağılanma” ve “küçük düşme” al-
gısına neden olmuş, kişilerin dolaşımına getirilen engel-
ler nedeniyle AB, tüm Batı Balkan ülkelerinde popülaritesi-
ni kaybetmiş, bu da AB’nin bölgenin demokratikleşmesi ve
istikrara kavuşması hedefini olumsuz etkilemeye başla-
mıştır. Kısa zamanda mevcut uygulama ile bu ülkeleri si-
yasi, ekonomik ve sosyal açıdan istikrarlı hale getirme he-
definden uzaklaştığını fark eden AB, aynı zamanda, söz ko-
nusu coğrafyadaki siyasi karışıklık nedeniyle, bu ülkelerden
AB topraklarına olan yasadışı göçle de karşı karşıya kalmış,
bu da AB için güvenlik tehditlerini ortaya çıkartmıştır.
SELANİK GÜNDEMİ SONRASI
HIZLA İLERLEYEN SÜREÇ
2000’li yıllara gelindiğinde bölgede siyasi yapılanma
daha belirgin hale gelmiştir. Öyle ki Makedonya resmi ola-
rak AB aday ülkesi ilan edilmiş; Bosna-Hersek, Arnavutluk,
Sırbistan ve Karadağ’ın ise potansiyel AB aday ülkesi olması
yönünde tartışmalar hız kazanmıştır. Bölge ülkelerinin Av-
rupa ile olan ilişkileri göz önüne alındığında, 2000’li yılların
başında AB’de Batı Balkan ülkeleri ile vize pazarlığına gir-
me yönünde daha hevesli tartışmalar başlamıştır. Bu çer-
çevede ilk adım 21 Haziran 2003 tarihinde, Yunanistan’ın
Selanik kentinde düzenlenen AB-Batı Balkanlar Zirvesi’nde
atılmıştır
6
. Zirve’de liderler, Batı Balkan ülkeleri vatandaş-
larına yönelik AB vize rejiminin serbestleştirilmesine ver-
dikleri önemin altını çizerken, Avrupa Komisyonu ile ge-
rekli reformlara ilişkin görüşmelerin yapılacağı sözünü ver-
mişlerdir. Avrupa Komisyonu’nun 2006 yılının Mayıs ayın-
da Makedonya ile; 2006 yılının Temmuz ayında ise Arna-
vutluk, Bosna-Hersek, Karadağ ve Sırbistan ile vize süreci-
nin kolaylaştırılması ve geri kabul anlaşması görüşmelerini
başlatmak için AB Konseyi’nden yetki talebinde bulunma-
sıyla birlikte, Balkan ülkeleri için vize serbestliği süreci pro-
sedürel olarak başlamıştır. 13-14 Kasım 2006’da ise AB Ge-
nel İşler ve Dış İlişkiler Konsey toplantısında, vize sürecinin
kolaylaştırılması ve geri kabul anlaşmaları üzerine müza-
kerelerin beş Batı Balkan ülkesi ile de başlatılması yönünde
karara varılmış ve süreç bu sefer resmi olarak başlamıştır
7
.
İLK ADIM: VİZE KOLAYLAŞTIRMA
VE GERİ KABUL
Vize kolaylaştırma anlaşmaları, vizeye tabi kişilerin,
vatandaşı oldukları ülke ile AB arasında imzalanan ve vize
başvuru sürecini kolaylaştırmaya yönelik anlaşmalara; geri
kabul anlaşmaları ise ülkeleri yasadışı göçe karşı önlem al-
maya teşvik eden, yasadışı göçmenlerin insan onuruna ya-
kışır şekilde ülkelerine gönderilmelerini sağlayan anlaşma-
lara verilen isimlerdir. Batı Balkan ülkelerinin deneyimi-
ne bakıldığında, vize kolaylaştırmanın, geri kabul ile bağ-
lı bir şekilde ele alındığı görülmektedir. Bunun nedeni, vize
kolaylığı ile Batı Balkan ülkeleri vatandaşlarının vize alır-
ken karşılaştıkları sorunlar çözümlenmeye çalışılırken, geri
kabul anlaşmalarının imzalanması ile de Birliğin adalet ve
içişleri kapsamında gerçekleştirmek istediği reformlar ha-
yata geçirilmektedir.
Batı Balkan ülkeleri için vize serbestliği süreci; vize ko-
laylığı anlaşması ve geri kabul anlaşmasının yürürlüğe gir-
mesidir (Bu süreç 3 adımda gerçekleşmektedir: (1) müza-
kerelerin gerçekleştirilmesi; (2) vize kolaylaştırma anlaş-
ması ve geri kabul anlaşmasının eş zamanlı olarak imza-
lanması; (3) her iki anlaşmanın yürürlüğe girmesi ve uygu-
lanması); sonrasında ülkelerle vize serbestliği diyaloğunun
başlaması; vize serbestliğine ilişkin yol haritasının belirlen-
mesi ve yayımlanması ve son olarak vize serbestliğine iliş-
3
2317/95 sayılı Konsey
Tüzüğü,
.
eu/LexUriServ/LexUriServ.
do?uri=CELEX:31995R2317:EN:HTML
4
539/2001 sayılı KonseyTüzüğü,
/
LexUriServ.do?uri=OJ:L:2001:081:00
01:0007:EN:PDF
5
“Lets abolish visas”isimli kampanya
ile ilgili ayrıntılı bilgi için: http://
.
php?option=com_content&task=
category§ionid=4&id=19&It
emid=31
6
AB-Batı Balkanlar Zirvesi, 21
Haziran 2003,
eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=OJ:
L:2001:081:0001:0007:EN:PDF
7
AB Genel İşler ve Dış İlişkiler
Konseyi, 13-14 Kasım 2006,
ueDocs/cms_Data/docs/pressData/
en/gena/91641.pdf
