Komisyon’un, AB Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması kapsamında AB’li ihracatçılar için ortaya çıkacak rekabet dezavantajını telafi etmek amacıyla önerdiği Geçici Karbonsuzlaşma Fonu’na ilişkin İKV Bilgi Notu yayımlandı.

KOMİSYON’DAN AB ŞİRKETLERİNE GEÇİCİ KARBONSUZLAŞMA FONU ÖNERİSİ

Melike Sönmez, İKV Uzman Yardımcısı

Komisyon, AB Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması (Carbon Border Adjustment Mechanism-CBAM) kapsamında ücretsiz tahsisatların aşamalı olarak kaldırılmasıyla AB’li ihracatçılar için ortaya çıkacak rekabet dezavantajını telafi etmek amacıyla Geçici Karbonsuzlaşma Fonu’nun (Temporary Decarbonisation Fund-TDF) devreye alınmasını önerdi.[1]

Geçici Karbonsuzlaşma Fonuna Neden İhtiyaç Duyuluyor?

17 Mayıs 2023’te yürürlüğe giren AB Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması AB pazarında üçüncü ülkelerden gelen belirli mallar ve malların üretiminde kullanılan ham maddelere karbon fiyatlandırması getirerek iklim değişikliğiyle kitlesel mücadele amacı taşıyan bir düzenleme olarak karşımıza çıkıyor.[2]

Bu düzenleme uyarınca 2023-2025 yılları arasında geçiş dönemi kapsamında üçüncü ülkelerdeki ithalatçılara ilk etapta AB’ye soktukları ürünlerin gömülü emisyonlarını raporlama zorunluluğu getirilmişti; ancak, bu dönemde CBAM sertifikası satın alma veya mali ödeme yükümlülüğü yoktu ve şirketlerin kesin döneme hazırlık yapmasına zaman tanınmıştı.

2026 yılı itibarıyla ise kesin döneme geçiş yapılarak CBAM kapsamında AB’ye ithalatçı konumdaki üçüncü ülkelerdeki şirketler yıllık raporlama, doğrulama ve sertifika alımı sürecine geçti. Ancak AB üreticileri takvim içinde öngörüldüğü şekilde 2026 ve 2027’de hâlâ kısmen ücretsiz tahsisat almaya devam etmekte (emisyonlarının bir kısmı için ücretsiz tahsisat alıyor, kalan kısmı için ETS maliyetini ödüyorlar). Bu geçiş sürecinde ithalatçılar sertifika almak zorundayken AB içi üreticiler AB Emisyon Ticaret Sistemi (Emission Trade System) ve CBAM kapsamında hâlâ avantajlı konumda bulunuyorlar.

Öte yandan, Komisyon tarafından önerilen Geçici Karbonsuzlaşma Fonu, AB üreticilerinin ihracat yaptığı karbon fiyatlandırması olmayan piyasalarda (örneğin ABD ve bazı Güney Asya ülkeleri) dezavantajlı hale gelmesini önlemek için tasarlandı. 2026 sonrası dönemde AB üreticilerinin ihracat rekabetini korumak için ek bir destek mekanizması olarak önerilen ilgili fonun, AB üreticilerine, ürünlerini karbon fiyatlandırması olmayan ülkelere ihraç ettiklerinde ortaya çıkan ETS maliyetlerini karşılamaya destek olması bekleniyor. AB üreticilerinin ürünlerinin, karbon fiyatlandırması olmayan piyasalarda rakiplerine göre daha pahalı hale gelmesi nedeniyle yaşadığı rekabet dezavantajı bu şekilde azaltılmak isteniyor. Ayrıca üretimin AB dışına kaymasını ifade eden karbon kaçağı (carbon leakage) riskinin sınırlandırılması ve böylece Avrupa sanayisinin sürdürülebilir dönüşümünün desteklenmesi amaçlanıyor. Bu sayede AB üreticileri, karbon fiyatlandırması olmayan pazarlarda rakipleriyle daha eşit koşullarda yarışabilecek ve karbon kaçağı riskinin önüne geçilebilecek.

CBAM ile Türkiye gibi ithalatçıların da karbon maliyeti ödemesini sağlanarak AB’li üretici ile eşit rekabet koşulları yaratılması hedefleniyor.

Geçici Karbonsuzlaşma Fonu Detayları

Komisyon tarafından sunulan teklif ile AB ETS’si kapsamında ücretsiz tahsisatların kaldırıldığı ve CBAM sisteminin devreye girdiği geçiş döneminde, enerji yoğun sanayileri desteklemek için kurulması öngörülen geçici bir karbonsuzlaşma fonu özellikle karbon kaçağı riski yüksek sektörlerde faaliyet gösteren tesis işletmecilerine sağlanacak. Fonun finansmanı, üye ülkelerin 2026-2027 döneminde CBAM sertifikalarından elde ettikleri gelirlerin %25’inden sağlanacak ve destekler 2029 yılında, 2026–2027 döneminde üretilen belirli karbon yoğun ürünler için verilecek. Fon kapsamı, alüminyum, gübre, demir-çelik gibi ihracata açık ve emisyon yoğun sektörlerle sınırlı tutulurken, elektrik ve çimento gibi bazı CBAM sektörlerinin kapsam dışı bırakılması planlanıyor. Destekten yararlanabilmek için şirketlerin enerji verimliliği yatırımları yapması, enerji denetimi önerilerini uygulaması veya eşdeğer emisyon azaltımı sağlayacak yatırımlara taahhüt vermesi gerekecek.[3]

AB içi bazı sektör örgütleri fonun kapsamının dar olmasını ve geçici olmasını yetersiz bulurken, alüminyum sektörü gibi bazı sektörler de kendi ihtiyaçlarına özel çözümler talep etti. Çevre alanında faaliyet gösteren bazı düşünce kuruluşları ile CBAM gelirlerinin sanayinin karbonsuzlaşmasını desteklemek için kullanılabileceğini kabul etmekle birlikte bunun tek başına yeterli olmayacağını ve AB’nin güçlü iklim politikalarını sürdürürken sanayiye daha fazla teşvik sağlaması gerektiğine dikkat çekti. Bazı kuruluşlar ise CBAM gelirlerinin fon kurulmasını finanse etmesinin uluslararası ticaret kurallarına aykırı olabileceğini kaydetti.