Uluslararası Enerji Ajansı'nın Petrol Şoklarına Karşı Korunma Raporu'na ilişkin İKV Bilgi Notu yayımlandı.

ULUSLARARASI ENERJİ AJANSI PETROL ŞOKLARINA KARŞI KORUNMA RAPORU

Fırat Akan, İKV Uzman Yardımcısı

Uluslararası Enerji Ajansı (IEA), 20 Mart 2026 tarihinde “Petrol Şoklarına Karşı Korunma” raporunu (Sheltering from Oil Shocks: Measures to reduce impacts on households and businesses) yayımlayarak, Orta Doğu’daki çatışmanın tetiklediği arz kesintileri karşısında hane halkları ve işletmeler için kısa vadede uygulanabilecek talep taraflı önlemleri ve destek seçeneklerini sayısal etkileriyle ortaya koydu.[1] Rapora göre, Hürmüz Boğazı’ndan geçişin neredeyse durması, normal koşullarda günlük 15 milyon varil ham petrol ve 5 milyon varil petrol ürününün taşındığı; başka bir ifadeyle küresel petrol tüketiminin yaklaşık %20’sine denk gelen akışların “çok düşük seviyelere” inmesi anlamına geliyor. Bu arz şokunun etkisiyle ham petrol fiyatlarının varil başına 100 doların üzerine çıkması, özellikle dizel, jet yakıtı ve LPG gibi ürünlerde daha sert fiyat baskıları yaratması ve tüketicilerin enerji maliyetleri üzerindeki yükün hızla artması bekleniyor.

Kriz Dinamikleri ve Acil Stok Kullanımı

Rapor, tedarik tarafında atılan en büyük adımlardan birinin 11 Mart 2026 tarihinde  IEA üyesi ülkelerin acil rezervlerden 400 milyon varil petrolü piyasaya sunma kararı olduğunu vurguluyor. Bu adım “IEA tarihindeki en büyük stok serbest bırakımı” olarak tanımlanırken, tek başına arz taraflı müdahalelerin kesintinin ölçeğini tamamen telafi etmeye yetmeyebileceği; bu nedenle talep tarafının da acil ve tamamlayıcı bir araç olduğu belirtiliyor. Krizin yalnızca petrolle sınırlı kalmadığı, doğal gaz akışlarındaki bozulmaların elektrik arz güvenliği ve fiyatları üzerinde zincirleme etkiler yaratabileceği not ediliyor.

10 Acil Önlem

Talep tarafında hızlı sonuç üretmek amacıyla IEA, haftalar içinde hükümetler, işletmeler ve hane halkları tarafından uygulanabilecek 10 önlemi bir tavsiyeyi içeren bir listeyi açıkladı. Bu listenin ağırlık merkezi karayolu taşımacılığı; çünkü, karayolu taşımacılığı küresel petrol talebinin yaklaşık %45’ini oluşturuyor ve bazı bölgelerde bu oran üçte bir seviyesinden üçte ikiye kadar çıkabiliyor. Raporun yaklaşımı, tek bir önlemin tek başına “kesintinin tamamını” karşılayamayacağını; ancak, yüksek katılım ve eş zamanlı uygulamayla maliyet baskısının hissedilir biçimde azaltılabileceğini savunuyor. Bu kapsamda öne çıkan 10 hızlı önlem şöyle sıralanıyor:

1. Mümkün olan işlerde evden çalışma uygulanarak işe gidiş-geliş kaynaklı yakıt tüketimini azaltarak otomobil talebini düşürülmesi,
2. Otoyol hız limitlerini en az 10 km/s azaltılması;
3. Toplu taşımayı teşvik edilerek petrol talebinde kısa vadeli düşüş sağlanması;
4. Büyük şehirlerde özel araç erişimini dönüşümlü günlerle sınırlanarak
   trafik sıkışıklığı ve dur-kalk kaynaklı verimsiz tüketimin azaltılması;
5. Araç paylaşımını artırılması, verimli sürüş uygulamalarını yaygınlaştırılması
   ve eko-sürüş uygulamalarıyla birlikte hızlı tasarruf sağlanması;
6. Ticari araçlar ve teslimat operasyonlarında verimli sürüş ve operasyonel iyileştirilerek bakım, rölanti azaltımı ve yük/rota optimizasyonu ile özellikle dizel yakıt tüketiminde düşüş sağlanması;
7. LPG kullanımını ulaşımdan çekerek öncelikli alanlara yönlendirme ve
   çift yakıtlı/dönüştürülmüş araçlarda LPG yerine benzin kullanımı;
8. Alternatifi olan durumlarda hava yolculuğundan kaçınma ve özellikle iş amaçlı uçuşların azaltılması ile jet yakıtı talebini kısa sürede düşürülmesi;
9. Elektrikli pişirme gibi seçeneklerle LPG’ye bağımlılık azaltılarak arz baskısının hafifletilmesi;
10. Petrokimya girdilerinde esneklik ve kısa vadeli verimlilik/bakım önlemleri uygulaması ile uygun olan tesislerde hızlı operasyonel iyileştirmelerle petrol ürünleri üzerindeki baskının azaltılması.

Uzaktan Çalışma

Raporun en hızlı etki yaratabilecek başlıklarından biri, mümkün olan işlerde uzaktan çalışma. İleri ekonomilerde işlerin yaklaşık üçte birinin uzaktan çalışmaya uygun olduğu, gelişmekte olan ekonomilerde ise bu oranın beşte bir seviyesine yaklaştığı belirtiliyor. Ulusal ölçekte, uzaktan çalışmaya uygun işlerde haftada 3 ilave uzaktan çalışma günü uygulanmasının otomobillerden kaynaklı petrol tüketimini %2 ile %6 arasında azaltabileceği; bireysel düzeyde ise “hiç uzaktan çalışma yokken” 5 günlük çalışma haftasında 3 uzaktan çalışma gününe geçişin, sürücünün kişisel araç kaynaklı petrol tüketimini ortalama %20’ye kadar düşürebileceği hesaplanıyor.

Hız Limitleri

Karayollarında hız sınırlarının en az 10 km/s düşürülmesi, rapora göre “kanıtlanmış” kriz önlemlerinden biri. Buna göre bir sürücünün otoyolda hızını 10 km/s azaltması, araç kaynaklı petrol tüketimini %5 ile %10 arasında düşürebiliyor. Ülke genelinde özel otomobillerin petrol kullanımında %1–%6 aralığında azalma potansiyeli öngörülüyor. Ağır yük kamyonları için ise hızlar zaten daha düşük olduğu için marjinal kazanç daha sınırlı olsa da otoyol kullanımının yüksekliği nedeniyle kamyon başına yaklaşık %5’lik bir tasarruf potansiyeli vurgulanıyor.

Toplu Taşıma ve Trafik Kısıtları

Özel otomobilden otobüs ve tren gibi toplu taşımaya kayış, altyapı koşullarına bağlı olarak otomobillerin ulusal petrol tüketimini %1–%3 oranında azaltabiliyor. Büyük şehirlerde plaka bazlı dönüşümlü trafik kısıtları ise (tek/çift plaka uygulamaları gibi), 2 gün boyunca araç stokunun yarısının belirli bölgelerde dolaşımının kısıtlanması senaryosunda, ulusal otomobil petrol tüketiminde %1–%5 aralığında tasarruf sağlayabiliyor. Rapor, bu tür önlemlerin yalnızca yakıt tüketimini değil; rölanti ve dur-kalk kaynaklı verimsiz tüketimi azaltarak ek kazanım yaratabileceğini de not ediyor.

Araç Paylaşımı ve Eko-Sürüş

Rapor, araç paylaşımı (carpooling) ile eko-sürüş uygulamalarının birlikte ele alınmasını öneriyor. Kırsal alanlardaki yolculuklarda araç kullanımını azaltmanın ulusal otomobil petrol tüketimini %4’e kadar düşürebileceği; eko-sürüş uygulamalarının bu tasarrufu birçok bölgede “ikiye katlayabileceği” belirtiliyor. Araç paylaşımı, klima ayarlarının daha verimli kullanımı ve eko-sürüşün birlikte uygulanması halinde otomobillerin petrol talebinde toplam %5–%8 aralığında azalma potansiyeli öne çıkarılıyor.

Ticari Araçlar ve Lojistik

Dizel yakıt arzının özellikle baskı altında olduğu senaryolarda, ticari araçlarda eko-sürüş, bakım ve operasyonel optimizasyonun etkisi ayrıca vurgulanıyor. Yük optimizasyonu ve teslimat planlamasıyla birlikte, ticari yol taşımacılığının ulusal petrol talebinde %3–%5 bandında azalma potansiyeli olduğu; yaygın katılım durumunda tek başına eko-sürüş uygulamalarının da ulusal yük taşımacılığı petrol tüketimini %4’e kadar aşağı çekebileceği değerlendiriliyor.

LPG ve Jet Yakıtı

Rapor, LPG’nin hem taşımacılıkta hem de özellikle yemek pişirmede kritik bir yakıt olduğunu; arzın sıkıştığı dönemlerde LPG’nin öncelikli kullanımlara ayrılmasının önemini vurguluyor. Küresel otomobil filosunun yaklaşık %2’sinin LPG ile çalıştığı; bazı ülkelerde bu oranın %10’a kadar çıkabildiği aktarılıyor. Havacılık tarafında ise iş amaçlı uçuşların toplam havacılık faaliyetinin %20–%40’ını oluşturduğu; kısa vadede iş amaçlı uçuşların yaklaşık %40 azaltılmasının üretkenliği koruyarak mümkün olabileceği ifade ediliyor. Yüksek katılım düzeyinde bu yaklaşımın jet yakıtı talebini %7–%15 aralığında azaltabileceği öngörülüyor.