Tek Kullanımlık Plastiklere İlişkin Yönetmelik taslağı çerçevesinde Türkiye’de tek kullanımlık plastik ürünlerin piyasaya arzının düzenlenmesi ve kısıtlanmasına ilişkin İKV Bilgi Notu yayımlandı.

TÜRKİYE’DE TEK KULLANIMLIK PLASTİK ARZI KISITLANIYOR

Melike Sönmez, İKV Uzman Yardımcısı

Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı tarafından 11 Mart 2026 tarihinde yayımlanan Tek Kullanımlık Plastiklere İlişkin Yönetmelik taslağı ile Türkiye’de tek kullanımlık plastik ürünlerin piyasaya arzının düzenlenmesi ve kısıtlanması öngörülüyor. Aynı zamanda, AB Tek Kullanımlık Plastikler Yönergesi’ne (Single Use Plastics Directive) uyum sağlanması amacı ile hazırlandığı belirtilen yönetmelik taslağı kapsamında bu tür ürünlere ilişkin etiketleme gerekliliklerinin sağlanması ve yeniden kullanılabilir alternatiflerin teşviki konusunda bilinçlendirme önlemlerinin alınmasına dair hükümlerin de belirleneceği kaydedildi.[1]

Yönetmelik taslağında piyasaya arz yasağı getirilmesi öngörülen ürünler olarak şunlar listeleniyor:

• Plastik çatal, bıçak, kaşık, yemek çubuğu ve plastik tabaklar,
• Genleştirilmiş polistirenden (EPS)  yapılmış kapaklı veya kapaksız gıda kapları ile kapakları dahil içecek kapları ve içecek bardakları,
• Tamamen plastikten mamul içecek bardakları,
• İçecek karıştırıcıları,
• Endüstriyel olarak önceden doldurulmuş gıdaları içeren kaplar hariç olmak üzere tüketicilere boş olarak verilen, otel, restoran, kafe ve benzeri yerlerde gıdaların tüketimi için kullanılan, paket servis kapsamında hemen tüketime yönelik olan gıdaları içeren tamamen plastikten mamul gıda kapları,
• Medikal olmayan pamuklu çubuklar ve pipetler,
• Endüstriyel olmayan ev tipi kullanıma mahsus üretilmiş balonlara takılacak ve balonları destekleyecek çubuklar ve bu çubukların mekanizmaları,
• Biyobozunur, kompostlanabilir ve geri dönüştürülmüş plastikten imal edilen tek kullanımlık plastik ürünler.

Tüketiminin azaltılması öngörülen tek kullanımlık plastik ürünlerin:

• Kısmen plastikten mamul içecek bardakları dahil plastik film içeren kapaklı veya kapaksız içecek bardakları,
• Kısmen plastikten mamul gıda kapları dahil plastik film içeren kapaklı veya kapaksız gıda kapları ile otel, kafe ve restoran gibi yerlerde gıdaların muhafazası ve sunumu için kullanılan gıda kapları,
• Ebat ve ağırlıktan bağımsız kargo poşetleri,
• Islak mendiller ve ıslak yüzey temizleme havluları olduğu belirtiliyor.

Aynı zamanda otel, kafe ve restoran gibi yerlerde yeniden kullanılabilir (çok kullanımlık) bardak ve gıda kabı seçeneğinin müşterilerine öncelikli sunulması, paket servisler dışında çok kullanımlık bardak ve gıda kabı kullanımına öncelik verilmesi, yanlarında getirdikleri çok kullanımlık bardak/termos ile  içeceklerini  almak  isteyen  müşterilerin  taleplerinin karşılanması,  bu  uygulamayı  teşvik  edici düzenlemelerde bulunulması ve ıslak mendillerin sadece müşteriler tarafından talep edilmesi halinde sağlanması gerekliliği aktarılıyor. Bununla birlikte kargolama süreçlerinde faydalanılan kargo poşetlerinin gereğinden fazla büyük olmaması ve bu poşetlerin yeniden kullanıma ve/veya geri dönüşüme uygun şekilde sunulması gerekliliği taslak yönetmelik metninde yer alıyor.

Üreticiler tek kullanımlık plastik içeren bazı ürün gruplarının ambalajında ürünün plastik içerdiğini ve çevreye gelişigüzel atılması veya diğer uygunsuz bertaraf yöntemlerine maruz bırakılması durumunda ürün ambalajının çevre üzerinde olumsuz etkiler doğurduğu hususunda tüketiciyi bilgilendirmekle yükümlü olacak. Bu konuya ilişkin uyarılar açık, görünür ve silinmez işaretlemeler ile şu ürün gruplarında yer alacak:

• Filtreli tütün ürünleri ve tütün ürünleriyle birlikte kullanılmak üzere pazarlanan filtreler,
• Islak mendiller ve ıslak yüzey temizleme havluları,
• Hijyenik pedler, tamponlar ve tampon aplikatörleri,
• İçecek bardakları.

Belirtilen işaretlemelere ek olarak tüketicinin satın aldığı ürünün çevresel etkilerini fark etmesi ve sorumlu davranması yönünde tedbirlerin alınmasının sağlanması amaçlanıyor.

Aynı zamanda paydaş görüşüne açılan taslağa ilişkin görüşler 3 Nisan 2026 tarihi mesai bitimine kadar Bakanlığa resmi yazı yoluyla bildirilebilecek.[2]

İlgili düzenlemeyle AB iye çevre mevzuatındaki uyum derinleştirilirken Türkiye’nin çevre ve iklim değişikliği ile mücadelesini güçlendirecek.

AB Tek Kullanımlık Plastikler Yönergesi

Tek kullanımlık plastiklerin yasaklanması hususu AB’de 2 Temmuz 2019’da yürürlüğe giren AB Tek Kullanımlık Plastikler Yönergesi sayesinde olmuştu. Yönerge kapsamında iki yıl sonra 3 Temmuz 2021’de ise tek kullanımlık plastiklerin üye ülke piyasalarına girmesi yasaklanmıştı.

İlgili yönerge benzer şekilde farkındalık artırma tedbirlerinin getirilmesi ve su şişesi kapaklarının şişeye bağlı şekilde tasarlanması gibi alanları düzenlerken Genişletilmiş Üretici Sorumluluğu (Extended Producer Responsibility) kavramının da mevzuata yerleşmesini sağlamıştı.

Yönerge kapsamında ortaya koyulan bazı hedefler ise şu şekilde:

1. 2025 yılına kadar plastik şişeler için %77 ayrı toplama hedefinin 2029'a gelindiğinde %90'a yükselmesi,
2. 2025 itibarıyla pet şişelerde en az %25 geri dönüştürülmüş plastik kullanılması hedefinin 2030 itibarıyla tüm pet şişelerde %30’a çıkarılması.[3]

AB’de Plastik Verileri

2023 itibarıyla AB’de toplam 79,7 milyon ton ambalaj atığı üretildiği, bunun 15,8 milyon tonunu (%19,8) plastik ambalaj atığının oluşturduğu biliniyor. Plastik diğer atık türleri arasında en çok üretilen üçüncü atık türü olarak karşımıza çıkıyor.[4]

Grafik 1: AB’de Ambalaj Atığı Oranları (2023)

Kaynak: Eurostat

AB’nin Ambalaj Atığı Yönergesi (Packaging Waste Directive) kapsamında 2030 yılına kadar tüm ambalaj atıklarının en az %70’inin geri dönüştürülmesi ve malzeme bazında kağıt-karton için %85, cam için %75, plastik için %55, metaller için %80, alüminyum için %60 ve ahşap için %30 olan geri dönüşüm hedeflerinin toplam ağırlıktaki pay esasına göre sağlanması öngörülüyor.[5]

AB 2023 plastik geri dönüşüm oranlarına bakıldığında ise %42,1 oranında atık plastik geri dönüştürüldüğü görülüyor, yani %55 olan 2030 hedefine ulaşmak için hala çaba gerekiyor.[6]