AB’nin döngüsel araç tasarımı ve ömrünü tamamlamış araçlara ilişkin yeni tüzüğü hakkında İKV Bilgi Notu yayımlandı.

AB’DE DÖNGÜSEL ARAÇ TASARIMI VE ÖMRÜNÜ TAMAMLAMIŞ ARAÇLARA İLİŞKİN YENİ TÜZÜK YÜRÜRLÜĞE GİRDİ

Ahmet Emre Usta, İKV Uzmanı

AB otomotiv sektöründe döngüselliği artırmayı amaçlayan Araç Tasarımında Döngüsellik Gereklilikleri ve Ömrünü Tamamlamış Araçların Yönetimine İlişkin (AB) 2026/1738 sayılı Tüzük, 13 Ağustos 2026 tarihinde yürürlüğe girdi.[1] 24 Temmuz 2026 tarihinde AB Resmî Gazetesi’nde yayımlanan Tüzük, araçların yalnızca ömrünü tamamladıktan sonraki atık yönetimini değil, tasarım ve üretim aşamasından başlayarak geri dönüştürülmüş malzeme kullanımı, parça ve bileşenlerin sökülebilirliği, teknik bilgi paylaşımı, genişletilmiş üretici sorumluluğu ve kullanılmış araçların AB dışına ihracatına kadar araç yaşam döngüsünün tamamını kapsıyor. Tüzüğün genel hükümleri 1 Eylül 2028 tarihinden itibaren uygulanacak.

Yeni Tüzük, 2000 yılından bu yana uygulanan Ömrünü Tamamlamış Araçlar Yönergesi ile araçların yeniden kullanılabilirliği, geri dönüştürülebilirliği ve geri kazanılabilirliğine ilişkin 2005 tarihli tip onayı Yönergesi’nin yerini alıyor. Avrupa Komisyonu, mevcut kuralların özellikle yeni araçların tasarımını döngüsellik doğrultusunda dönüştürmekte ve ömrünü tamamlamış araçlardan kaliteli malzeme geri kazanmakta yetersiz kaldığını değerlendiriyor. Elektrikli araçlara geçişle birlikte bakır ve nadir toprak elementleri gibi kritik ve stratejik ham maddelere duyulan ihtiyacın artması da yeni düzenlemenin sanayi politikası boyutunu güçlendiriyor. Bu çerçevede Tüzük, ikincil ham madde pazarını geliştirerek AB’nin ithal birincil ham maddelere bağımlılığını azaltmayı ve otomotiv sanayisinin tedarik zinciri dayanıklılığını artırmayı hedefliyor.

Tüzük başlangıçta M1 kategorisindeki binek otomobiller ile N1 kategorisindeki hafif ticari araçları kapsarken, kapsam zaman içinde genişletilecek. M1 ve N1 kategorisindeki özel amaçlı araçlar 1 Eylül 2029’dan, otobüsler, ağır yük taşıtları ve römorkları kapsayan M2, M3, N2, N3 ve O kategorileri ile belirli motosiklet ve diğer L kategorisi araçlar ise 1 Eylül 2031’den itibaren belirlenen yükümlülüklere kademeli olarak tabi olacak. Böylece mevcut AB mevzuatında esas olarak binek otomobil ve hafif ticari araçlarla sınırlı olan ömrünü tamamlamış araç çerçevesi daha geniş bir araç grubuna yayılacak.

Yeni düzenlemenin en dikkat çekici unsurlarından birini araç üretiminde zorunlu geri dönüştürülmüş içerik hedefleri oluşturuyor. 1 Eylül 2032’den itibaren tip onayı alacak yeni araç tiplerinde kullanılan plastiğin ağırlıkça en az %15’inin tüketici sonrası plastik atıklardan geri dönüştürülmüş olması gerekecek. Bu oran 1 Eylül 2036’dan itibaren %25’e çıkarılacak. Ayrıca söz konusu hedeflerin en az %20’sinin ömrünü tamamlamış araçlardan veya araçların kullanım aşamasında sökülen parça ve bileşenlerden elde edilen geri dönüştürülmüş plastiklerle karşılanması öngörülüyor. Çelik ve alüminyum için de Avrupa Komisyonunun 30 Eylül 2028’e kadar asgari geri dönüştürülmüş içerik oranlarını belirlemesi ve yükümlülüklerin en geç 14 Ağustos 2033 itibarıyla uygulanmaya başlanması gerekiyor.

Araçların tasarımına ilişkin kurallar da döngüsellik yaklaşımı doğrultusunda güçlendiriliyor. Yeni araç tiplerinde kütle bakımından en az %85 yeniden kullanılabilir veya geri dönüştürülebilir ve en az %95 yeniden kullanılabilir veya geri kazanılabilir olma şartları korunurken, bu oranların hesaplanması ve doğrulanmasına ilişkin yöntemler geliştirilecek. 1 Eylül 2032’den itibaren araçların belirlenen parça ve bileşenlerin sökülmesini engellemeyecek biçimde tasarlanması gerekecek. Özellikle elektrikli araç bataryaları, batarya paketleri ve elektrikli tahrik motorlarının kullanım ve atık aşamalarında kolay ve tahribatsız biçimde sökülüp değiştirilebilmesi öngörülüyor.

Üreticilerin bilgi sağlama yükümlülükleri de genişletiliyor. 1 Eylül 2029’dan itibaren üreticilerin bir “Döngüsellik Stratejisi” hazırlayarak Tüzük kapsamındaki yükümlülüklerini nasıl yerine getireceklerini açıklamaları ve bu stratejiyi her beş yılda bir güncellemeleri gerekecek. Aynı tarihten itibaren atık yönetimi ile bakım ve onarım işletmelerine, araçlardaki bataryalar ve kritik ham madde içeren bileşenler başta olmak üzere belirli parçaların güvenli biçimde sökülmesi ve değiştirilmesine yönelik standartlaştırılmış teknik bilgi sağlanacak. 1 Eylül 2032’den itibaren ise piyasaya arz edilen her araç için Dijital Döngüsel Araç Pasaportu oluşturulacak. Pasaport, söküm bilgileri, geri dönüştürülmüş içerik beyanları ve diğer döngüsellik verilerini dijital ve makine tarafından okunabilir bir formatta bir araya getirecek.

Tüzük, üreticilerin araçların ömrünü tamamladıktan sonraki aşamaya ilişkin mali ve operasyonel sorumluluklarını da artırıyor. Genişletilmiş üretici sorumluluğu, bir ürünü piyasaya arz eden üreticinin ürün atık hâline geldikten sonra toplanması ve uygun biçimde işlenmesine ilişkin sorumluluğu da üstlenmesini ifade ediyor. 1 Eylül 2029’dan itibaren üreticiler, bir üye ülkenin pazarına ilk kez sundukları araçların ömrünü tamamladığında toplanmasını ve Tüzüğe uygun şekilde işlenmesini sağlamakla yükümlü olacak. 1 Ocak 2032’den itibaren ise ömrünü tamamlamış araçlardaki plastiklerin toplam ortalama ağırlığının en az %30’unun geri dönüştürülmesi gerekecek.

Kullanılmış araçların AB dışına ihracatı için de daha sıkı bir sistem oluşturuluyor. 1 Eylül 2031’den itibaren kullanılmış bir aracın AB’den ihraç edilebilmesi için ömrünü tamamlamış araç statüsünde bulunmaması ve ihracat beyannamesinin verildiği tarihte trafiğe elverişli olması gerekecek. Böylelikle fiilen hurda niteliğindeki araçların “ikinci el araç” adı altında üçüncü ülkelere gönderilmesinin önüne geçilmesi amaçlanıyor. Araçların statüsünün elektronik sistemler üzerinden kontrol edilmesi ve gümrük makamları ile araç tescil makamları arasındaki veri paylaşımının güçlendirilmesi de öngörülüyor.

Tüzüğün Türkiye bakımından en dikkat çekici hükümlerinden biri, AB dışındaki tesislerde üretilen geri dönüştürülmüş malzemelere ilişkin şartlar. 14 Ağustos 2030’dan itibaren üçüncü ülkelerde geri dönüştürülen malzemelerin AB’deki zorunlu geri dönüştürülmüş içerik hedeflerinin hesabına dâhil edilebilmesi için ilgili tesislerin Tüzükte belirlenen çevresel, teknik ve izlenebilirlik şartlarını karşılaması ve bağımsız üçüncü taraflarca en az beş yılda bir denetlenmesi gerekecek. Plastik atıklarda ayrıca atığın kapsamlı ve çevresel açıdan uygun bir atık yönetimi sistemine sahip ülkelerden temin edilmesi ve genişletilmiş üretici sorumluluğu veya kirleten öder ilkesi gibi uygulamaların dikkate alınması öngörülüyor.