Avrupa Komisyonu tarafından yayımlanan AB’nin 2023-2025 dönemi Genelleştirilmiş Tercihler Sistemi raporuna ilişkin İKV Bilgi Notu yayımlandı.

AB’NİN 2023-2025 DÖNEMİ GENELLEŞTİRİLMİŞ TERCİHLER SİSTEMİ RAPORU YAYIMLANDI

Ahmet Emre Usta, İKV Uzmanı

Avrupa Komisyonu, 16 Temmuz 2026 tarihinde, AB’nin Genelleştirilmiş Tercihler Sistemi’nin (GTS) 2023-2025 dönemindeki uygulanmasını ve etkilerini inceleyen bir rapor yayımladı.[1] AP ve AB Konseyine sunulan rapor, düşük ve alt-orta gelirli ülkelerin AB pazarına ihracatını kolaylaştıran sistemin ekonomik büyümeye, yoksulluğun azaltılmasına ve sürdürülebilir kalkınmaya katkıda bulunmayı sürdürdüğünü ortaya koyuyor. Mevcut GTS Tüzüğü kapsamında hazırlanan son rapor olma özelliğini taşıyan çalışma, aynı zamanda 1 Ocak 2027 tarihinde uygulanmaya başlanacak yeni GTS dönemine geçiş için temel oluşturuyor.

Hâlihazırda toplam 65 ülkeyi ve 3 milyardan fazla kişiyi kapsayan GTS, yararlanıcı ülkelerin gelişmişlik düzeyleri ve üstlendikleri yükümlülükler doğrultusunda üç ayrı düzenlemeden oluşuyor. Standart GTS, AB ile başka bir tercihli ticaret düzenlemesi bulunmayan 11 düşük ve alt-orta gelirli ülkeye uygulanıyor. Bu düzenleme kapsamında tarife satırlarının yaklaşık üçte ikisinde gümrük vergileri tamamen kaldırılıyor veya indiriliyor. GTS+, sürdürülebilir kalkınma ve iyi yönetişim alanlarında ilave yükümlülükler üstlenen, ekonomik bakımdan kırılgan ve ihracatı yeterince çeşitlenmemiş ülkelere daha kapsamlı avantajlar sağlıyor. Bolivya, Cabo Verde, Kırgızistan, Moğolistan, Pakistan, Filipinler, Sri Lanka ve Özbekistan’dan oluşan sekiz GTS+ yararlanıcısı, mevcut sistem kapsamında insan hakları, çalışma hakları, çevre ve iyi yönetişim alanlarındaki 27 uluslararası sözleşmeyi onaylama ve etkili biçimde uygulama taahhüdünde bulunuyor. Bunun karşılığında bu ülkelerin Standart GTS kapsamındaki tarife satırlarında gümrük vergileri sıfırlanıyor. Üçüncü düzenleme olan “Silahlar Hariç Her Şey” (Everything But Arms-EBA) ise Birleşmiş Milletler tarafından en az gelişmiş ülke olarak sınıflandırılan ülkelere, silah ve mühimmat dışındaki bütün ürünlerde kotasız ve gümrük vergisiz olarak AB pazarına erişim sağlıyor. EBA’dan 46 ülke yararlanırken, bunların 44’ü hâlen en az gelişmiş ülke statüsünde bulunuyor.

Rapora göre AB, 2024 yılında GTS tercihleri kullanılarak yaklaşık 59,5 milyar avro değerinde mal ithal etti. Bunun 30,6 milyar avroluk bölümü EBA, 17,4 milyar avroluk bölümü Standart GTS ve 11,5 milyar avroluk bölümü GTS+ kapsamında gerçekleşti. GTS kapsamındaki ithalat, 2023 yılındaki 52,4 milyar avro düzeyine kıyasla artış gösterse de 2022’de kaydedilen 77,4 milyar avroluk seviyenin altında kaldı. Raporda 2022 yılındaki yüksek tutarın COVID-19 salgını sonrasındaki güçlü talep, Rusya-Ukrayna savaşı ve enerji fiyatlarındaki artış nedeniyle ithal ürünlerin nominal değerlerinin yükselmesinden kaynaklandığı, 2023’ten itibaren enerji fiyatlarının düşmesiyle ticaret değerlerinin normalleştiği belirtiliyor. GTS kapsamında tanınan tarife indirimleri ve muafiyetler, 2024 yılında yararlanıcı ülkeler ile AB’deki ithalatçılara tahminen 5 milyar avroluk tasarruf sağladı. Bu tutarın 3 milyar avrodan fazlası EBA kapsamındaki ülkelere yönelik tercihlerden kaynaklandı.

Ülke bazında en büyük yararlanıcı 19 milyar avroluk EBA kapsamındaki ihracatıyla Bangladeş olurken, Hindistan 11,7 milyar avroluk Standart GTS kullanımıyla ikinci, Pakistan ise 7,1 milyar avroluk GTS+ kapsamındaki ihracatıyla üçüncü sırada yer aldı. Bangladeş’in toplam EBA kapsamındaki ithalatın yaklaşık %63’ünü tek başına oluşturması, sistemin belirli ülkeler ve sektörler üzerinde yoğunlaştığını gösteriyor. Bunun yanında, 2022-2024 döneminde GTS kullanımını en fazla artıran ülke Benin oldu. Benin’in tercihli ihracatı %128 artarak 5,1 milyon avrodan 11,7 milyon avroya yükselirken, artışta tekstil ürünleri belirleyici rol oynadı.

Sektörel dağılımda hazır giyim, 35,1 milyar avroluk değer ve %59’luk payla açık ara ilk sırada bulunuyor. Hazır giyimi 3,8 milyar avroyla ayakkabı, 2 milyar avroyla balık ve kabuklular izliyor. Kimyasal ürünler, kauçuk, kara yolu taşıtları ile hava ve deniz araçları, işlenmiş gıda ve içecekler, makine ve ekipmanlar ile baz metaller de en fazla yararlanan ürün grupları arasında yer alıyor.

Rapor, GTS’nin ticari etkilerinin yanı sıra yararlanıcı ülkelerin sürdürülebilir kalkınma yükümlülüklerine uyumuna da geniş yer ayırıyor. Sekiz GTS+ yararlanıcısının tamamı raporlama döneminde mevcut GTS Tüzüğü’nde yer alan 27 uluslararası sözleşmenin tümüne taraf olmayı sürdürdü ve bu sözleşmelere yönelik yeni bir çekince getirmedi. Birçok ülkede aile içi şiddetle mücadele ve çocukların korunmasına yönelik mevzuat güçlendirilirken, zorla çalıştırmanın önlenmesi, çocuk işçiliğinin azaltılması ve örgütlenme özgürlüğünün geliştirilmesi alanlarında da adımlar atıldı.

AB, tarife tercihlerinin tek başına sürdürülebilir kalkınmayı sağlamak için yeterli olmadığı kabulünden hareketle GTS’yi kalkınma yardımlarıyla da destekliyor. Bu kapsamda AB ve Üye Devletler, 2023 yılında “Ticaret için Yardım” girişimi altında ortak ülkelere 16,2 milyar avro taahhüt etti. Sekiz GTS+ yararlanıcısına 2021-2023 döneminde sağlanan 1,4 milyar avroluk destek ise altyapının geliştirilmesi, üretim kapasitesinin artırılması, yatırım ortamının iyileştirilmesi, değer zincirlerinin geliştirilmesi, ticaretin kolaylaştırılması ve uluslararası standartlara uyum gibi alanlara yönlendirildi.

Raporlama döneminde bazı ülkelerin sistemden çıkışına veya bazı ürünlere yönelik tercihlerin sınırlandırılmasına ilişkin kararlar da alındı. Dünya Bankası tarafından üç yıl üst üste üst-orta gelirli ülke olarak sınıflandırılan Endonezya, 1 Ocak 2027 itibarıyla GTS’den çıkacak. Kenya’nın GTS tercihleri ise AB-Kenya Ekonomik Ortaklık Anlaşması’nın devreye girmesi nedeniyle aynı tarihte sona erecek. Bhutan, üç yıllık geçiş döneminin ardından 1 Ocak 2028’de EBA’dan Standart GTS’ye geçerken, São Tomé ve Príncipe için bu geçiş 1 Ocak 2029’da gerçekleşecek. Moğolistan’ın da üç yıl üst üste üst-orta gelirli ülke olarak sınıflandırılması sonucunda 2028’de GTS’den çıkması öngörülüyor. Ayrıca rekabet gücü belirli eşikleri aşan Hindistan, Endonezya ve Kenya menşeli bazı ürünlerde tarife tercihleri askıya alınırken, Kamboçya ve Myanmar’dan yapılan Indica pirinci ithalatında korunma önlemleri yeniden uygulamaya konuldu ve Pakistan menşeli etanolde özel tarımsal korunma tedbiri alındı.

Yeni GTS Tüzüğü, 17 Haziran 2026 tarihinde kabul edilerek 22 Haziran 2026 tarihinde AB Resmî Gazetesi’nde yayımlandı. Yeni Tüzük 1 Ocak 2027’den 31 Aralık 2036’ya kadar uygulanacak. Bu dönemde GTS ile bağlantılı uluslararası sözleşmelerin sayısı 27’den 32’ye yükseltiliyor. Kyoto Protokolü’nün yerine Paris Anlaşması getiriliyor. Mevcut GTS+ yararlanıcılarının yeni dönemde statülerini otomatik olarak korumaları öngörülmüyor. Bu ülkelerin 2027-2036 dönemi için GTS+ statüsüne yeniden başvurması ve 32 uluslararası sözleşmenin etkili biçimde uygulanmasına yönelik ileriye dönük bir eylem planı sunması gerekecek. Mevcut yararlanıcılara 2028 yılının sonuna kadar iki yıllık geçiş süresi tanınacak. Yeni Tüzük ayrıca ani ithalat artışlarının AB üreticilerine zarar vermesi hâlinde kullanılacak korunma mekanizmalarını güçlendirecek.