Avrupa Parlamentosunun kabul ettiği gelişmekte olan ülkelere yönelik ticaret tavizlerini düzenleyen yenilenmiş Genelleştirilmiş Tercihler Sistemi Tüzüğü’ne ilişkin İKV Bilgi Notu yayımlandı.

AVRUPA PARLAMENTOSU YENİLENEN AB GENELLEŞTİRİLMİŞ TERCİHLER SİSTEMİ’Nİ ONAYLADI

Ahmet Emre USTA, İKV Uzmanı

Avrupa Parlamentosu (AP), gelişmekte olan ülkelere yönelik ticaret tavizlerini düzenleyen yenilenmiş Genelleştirilmiş Tercihler Sistemi (GSP) Tüzüğü’nü 459’a karşı 127 ret ve 70 çekimser oyla kabul etti.[1] AB Konseyi tarafından resmen onaylanmasının ardından AB Resmî Gazetesi’nde yayımlanarak 1 Ocak 2027 tarihinde uygulamaya girmesi beklenen yeni kurallar, 10 yıllık bir süre boyunca geçerli olacak. Küresel belirsizliklerin arttığı bir dönemde kabul edilen bu yeni çerçeve, 65 gelişmekte olan ülkeye gümrük vergilerinde indirim veya muafiyet sağlayarak yoksulluğun azaltılmasını, sürdürülebilir kalkınmanın desteklenmesini ve bu ülkelerin küresel ekonomiye daha iyi entegre olmasını hedefliyor. AB’nin dış ticaret politikasının temel taşlarından biri olan bu sistem, dünya çapında 2 milyardan fazla insanı kapsayan geniş bir etki alanına sahip.

Yenilenen GSP, ticaret avantajlarını sürdürülebilirlik ilkeleriyle çok daha güçlü bir şekilde ilişkilendiriyor. Yeni sistemde, katılımcı ülkelerin insan hakları, işçi hakları, iklim, çevre ve iyi yönetişim (yolsuzlukla mücadele ve uyuşturucu kontrolü) gibi alanlarda uyması gereken temel uluslararası sözleşmelerin sayısı 32’ye çıkarıldı. İklim değişikliğiyle mücadele kapsamında Kyoto Protokolü’nün yerini Paris Anlaşması alırken; Engellilerin Haklarına İlişkin Sözleşme, Çocuk Haklarına Dair Sözleşme ve Uluslararası Örgütlü Suçlara Karşı Birleşmiş Milletler Sözleşmesi gibi önemli belgeler de şart koşulan metinler arasına eklendi. Bu uluslararası sözleşmelerin temel ilkelerini ihlal etmeme şartı artık standart GSP dâhil tüm yararlanıcı ülkeler için geçerli kılınırken, ciddi ve sistematik ihlaller yaşanması durumunda ticari tercihlerin hızla askıya alınmasını sağlayacak acil bir geri çekme (urgent withdrawal) prosedürü de mekanizmaya dâhil edildi. Ayrıca, daha geniş bir ürün yelpazesinde sıfır gümrük vergisi imkânı sunan GSP+ statüsünden faydalanan mevcut ülkelerin, sisteme eklenen yeni sözleşmeler ışığında eylem planlarıyla birlikte yeniden başvuru yapması gerekecek. Bu ülkelere hazırlıklarını tamamlamaları için 2028 yılı sonuna kadar iki yıllık bir geçiş süreci tanınacak.

Yeni tüzüğün en çok tartışılan ve müzakerelerin uzamasına neden olan boyutlarından birini ise düzensiz göçmenlerin geri kabulüne ilişkin getirilen şartlılık mekanizması oluşturdu. Yeni kurallara göre, düzensiz göçmen konumundaki kendi vatandaşlarının geri kabulü konusunda AB ile yeterli düzeyde iş birliği yapmayan GSP yararlanıcılarının ticari tercihleri askıya alınabilecek. Ancak AP’nin çabalarıyla bu şartlılığın keyfî bir şekilde işletilmesinin önüne geçilerek, tercihlerin geri çekilmesinin bir “son çare” olduğu vurgulandı ve sürecin başlatılmasından önce ilgili ülkeyle en az 12 ay sürecek bir değerlendirme ve diyalog sürecinin işletilmesi zorunlu kılındı. En Az Gelişmiş Ülkeler statüsündekiler için ise geri kabul şartlılığının uygulanması diğer ülkelere kıyasla iki yıl gecikmeli olarak başlatılacak.

Sistemin sunduğu ticaret serbestisinin AB Tek Pazarı’na ve yerli üreticilere zarar vermemesi amacıyla çeşitli koruyucu mekanizmalar da getirildi. Özellikle AB pirinç sektörünün hassasiyetleri göz önünde bulundurularak pirinç ithalatına yönelik yeni ve otomatik bir korunma önlemi tasarlandı. Bu çerçevede, herhangi bir yararlanıcı ülkeden gerçekleştirilen pirinç ithalat hacminin son 10 yıllık ortalamayı %45 oranında aşması hâlinde, otomatik korunma önlemleri hızlıca hayata geçirilecek. Bu senaryoda tercihli oranlar yılın geri kalanı için derhâl askıya alınarak standart tarifelere dönülecek ve piyasa bozucu etkileri engellemek amacıyla bir sonraki yıl için ilgili ülkeye bir tarife kotası uygulanacak.