Sürdürülebilir Kalkınma Hedeflerindeki İlerleme – Toplumsal Cinsiyet Eşitliği Genel Görünüm 2025 raporuna ilişkin İKV Bilgi Notu yayımlandı.

SÜRDÜRÜLEBİLİR KALKINMA HEDEFLERİNDE İLERLEME – TOPLUMSAL CİNSİYET EŞİTLİĞİ GENEL GÖRÜNÜM 2025

Deniz Bal, İKV Uzman Yardımcısı

BM Kadın Birimi’nin yayımladığı “Sürdürülebilir Kalkınma Hedeflerindeki İlerleme – Toplumsal Cinsiyet Eşitliği Genel Görünüm 2025” başlıklı rapor[1] toplumsal cinsiyet eşitliği ve 2030 Sürdürülebilir Kalkınma Ajandası’na odaklanıyor. 100’den fazla veri kaynağından edinilen bilgilerle 17 tane sürdürülebilir kalkınma hedefinin toplumsal cinsiyet eşitliği açısından ne durumda olduğunu inceliyor. 2030’a 5 yıl kala, Pekin Eylem Platformu’ndan 30 yıl sonra ve BM Kadın, Barış ve Güvenlik planından 25 yıl sonra rapor hem uyarıyor hem de geleceğe yönelik yapılabilecekleri gözler önüne seriyor.

Toplumsal Cinsiyet Eşitliği Genel Görünüm

	Kadınların aşırı yoksulluğu 2020’den beri %10 düzeyinde seyrediyor; eğer mevcut eğilim devam ederse 351 milyondan fazla kadın ve kız çocuğu (%8,2) 2030 yılında da hâlâ aşırı yoksulluk içerisinde yaşayacak. Sürdürülebilir Kalkınma Hedefleri’nin uygulanması hemen hızlandırılırsa kadınların aşırı yoksulluk oranı 2025’te %9,2 iken 2050 yılında %2,7’ye düşebilir.
	Erkeklere oranla 64 milyondan fazla kadın açlık tehdidi altında. Beslenme eksikleri kadınlar ve kız çocuklarının sağlık durumlarını kötüleştiriyor. Örneğin, anemi riskinin artmasına sebebiyet veriyor. 2025 yılında 15-49 yaş arasında %31,1 iken 2030 yılında %33 olması bekleniyor.
	2000–2023 yılları arasında anne ölümleri oranı %39,3 azalmasına rağmen 2021 yılında erkekler hayatlarının 8 yılını kötü sağlık koşulları altında geçirirken, kadınlar hayatlarının 10,9 yılını kötü sağlık koşulları altında yaşadı. Bütüncül yaşam seyri yaklaşımı sağlık hizmetlerinde kritik görülüyor.
	Dünya çapında kız çocukları okula kaydolma ve bitirmede oğlan çocuklarını geçmiş durumda fakat kız çocuklarının ortaokul bitirme oranı Sahra Altı Afrika ve Merkez ve Güney Asya’da oğlan çocuklarının bitirme oranının gerisinde kaldı. 70 ülkeden 65’inde kadınların okul müdürü yerine ortaokul öğretmeni olma olasılığı daha yüksek. Ortalama küresel uçurum %20 oranında.
	Geçtiğimiz beş yıl içerisinde dünya çapında 99 adet pozitif yasal reform ayrımcı kanunların kaldırılması ve toplumsal cinsiyet eşitliği yasal çerçevesinin oluşturulmasına yardım etti. Buna rağmen yalnız 38 ülke istisnalar olmadan evlilik yaşını asgari 18’e getirdi ve sadece 68 ülke rıza yokluğu temelli tecavüz kanununa sahip. Dünya genelinde son 12 ay içerisinde 15-49 yaş arası her sekiz kadından biri (%12,5) mevcut ya da eski yakın partnerlerinin fiziksel ve/veya cinsel şiddetine maruz kaldı. Her 20-24 yaş arası beş genç kadından biri (%18,6) 18 yaşından önce evlendi. Bu oran 2014 yılında %22 idi. Her yıl 4 milyon kız çocuğu -2 milyondan fazlası beş yaşından önce- kadın sünnetine maruz kalıyor. Kadınlar ve kız çocukları erkeklere göre ücretsiz ev ve bakım işlerinde iki buçuk kat daha fazla zaman ayırıyor. Kuzey Afrika ve Batı Asya’da ise kadınlar dört kat daha fazla zaman harcıyor. 1 Ocak 2025 tarihinden itibaren kadınlar ulusal parlamentolarda koltukların %27,2’sini aldı. Bu da 2015 yılından bu zamana %4,9 artışa işaret ediyor. 102 ülkenin hiçbir zaman kadın devlet ya da hükümet başkanı olmadı. 2023-2024 yıllarında yerel yönetimlerde kadınların temsili %35,5’te duraksadı. Küresel olarak kadınlar yönetici pozisyonlarının %30’unu oluşturuyor. Bu hızda ilerlemeye devam ederse toplumsal cinsiyet eşitliğini sağlamak için bir asır gerekecek. 78 ülkeden alınan veriye göre 15-49 yaş arası evli ya da bir birlikteliğin içinde olan kadınların %56,3’ü kendi cinsel ve üreme haklarının üzerinde tamamen karar alma yetkisi var. 2021-2024 yılları arasında telefon sahibi olma konusundaki toplumsal cinsiyet farkı %9,4’ten %7’ye geriledi. 2024 yılında, 121 ülke ve bölgenin yalnızca %26’sında toplumsal cinsiyet eşitliğine yönelik kaynak tahsislerini izleyen kapsamlı sistemler bulunuyordu; bu oran 2021’den bu yana değişmedi.
	2015-2030 yılları arasında sürdürülebilir su kaynakları yönetimine erişebilmek için yıllık 1,04 trilyon dolar yatırım yapılması gerekiyor. Ülkelerin %14’ünün su yönetiminde kısıtlı (ya da hiç) toplumsal cinsiyet ana akımlaştırma mekanizması var.
	Mevcut gidişat devam ederse, 896 milyon kadın (bunların 523 milyonu Sahra Altı Afrika’da) temiz pişirme yakıtlarına ve teknolojilerine erişemeyecek. 2030 yılına kadar temiz pişirme yakıtları ve teknolojilerine evrensel erişim sağlanabilmesi için yılda 8 milyar dolar yatırım gerekiyor; bu yatırım 24 kat getiri sağlayabilir.
	Küresel ölçekte, kadınların istihdamının %27,6’sı, erkeklerin ise %21,1’i üretken yapay zekânın (generative AI) etkisine açık durumda.
	Küresel olarak erkeklerin %70’i, kadınların ise %65’i internet kullanıyor. 2050 yılına kadar toplumsal cinsiyet temelli dijital uçurumun kapatılması, yaklaşık 350 milyon kadın ve kız çocuğuna fayda sağlayacak ve 2030’a kadar küresel ekonomiye 1,5 trilyon dolar ek katkı sağlayacak.
	Engelli kadınlar hâlâ yaygın ayrımcılıkla karşı karşıya. Tüm kadınlarla karşılaştırıldığında, engelli kadın ve kız çocuklarının aile planlaması ihtiyaçlarının karşılanma oranı daha düşük (%77,6’ya karşı %46) ve internet kullanma oranları da belirgin biçimde az (%65’e karşı %26). Birden fazla ve kesişen eşitsizlikle karşılaşan kadınlar bu durumdan en çok etkilenen grup: 60 yaş ve üzerindeki kadınların %33’ü, COVID-19 döneminde çocuk bakım yükünün arttığını belirtirken, bu oran engelli akranlarında %62’ye çıktı.
	Dünya kentsel nüfusunun yalnızca %44,2’si, kolay erişilebilir açık kamusal alanlara sahip.
	2022 yılında kadınlar, balıkçılık ve su ürünleri sektöründeki işlerin %24’ünü oluştururken, bu oran işleme alt sektöründe yaklaşık %62’ye yükseldi. Kadınlar, mavi ekonomi olarak adlandırılan bu alandaki kayıt dışı iş gücünde orantısız biçimde fazla yer alıyor. Su ürünleri ve balıkçılık üretim yöneticilerinin yalnızca %14’ü kadın.
	2024 yılında 676 milyon kadın ve kız çocuğu, ölümcül bir çatışma olayının 50 kilometre yakınında yaşıyordu ve bu, 1990’lardan bu yana kaydedilen en yüksek sayı. Kadın, barış ve güvenlik konusundaki ulusal eylem planları, etkili barış inşası için hayati öneme sahip olup, 2025 itibarıyla 113 ülkede yürürlükte ve bu sayı 2011’de yalnızca 32 idi.
	2025 yılında Sürdürülebilir Kalkınma Hedefi 5 göstergeleri için veri erişilebilirliği, herhangi bir zaman noktası için %57,4’e yükselerek 2022’deki %47,0 seviyesinden artış gösterdi. Ancak fon kesintileri, politika yapımı için toplumsal cinsiyet verilerinin kullanılabilirliğini tehdit ediyor; ulusal istatistik ofislerinin yaklaşık 7’de 10’u, 2025 Ocak ayından bu yana fonlarının azaldığını bildiriyor: genel olarak %68,3 ve Demografik ve Sağlık Anketleri (DHS) için %51.

Eylem Önerileri

Eylem 1: Toplumsal cinsiyet temelli dijital uçurumu kapatarak kadın ve kız çocuklarının dijital devrimin ekonomik faydalarından yararlanması, yeni becerilere, fırsatlara ve hizmetlere eşit erişim sağlaması güvence altına alınmalı.

Eylem 2: Kadın yoksulluğunu ele almak için ulusal bütçeleri sosyal koruma ve yüksek kaliteli kamu hizmetlerine yatırım yaparak kullanılmalı; buna kadın sağlığı, kız çocuklarının eğitimi ve bakım hizmetleri de dâhil.

Eylem 3: Kadınlara ve kız çocuklarına yönelik şiddeti sona erdirmek için yasalar benimsenmeli, uygulanmalı ve finanse edilmeli; ayrıca hizmetlerin erişimini artırmak amacıyla toplum temelli kuruluşlarla iş birliği ve destek içeren kapsamlı ulusal eylem planları geliştirilmeli.

Eylem 4: Kadınların özel ve kamusal alanlarda, tüm yönetim düzeylerinde tam ve eşit karar alma yetkisine ulaşması hızlandırılmalı ve bunun için özel önlemler uygulama da dâhil edilmeli.

Eylem 5: Kadın, barış ve güvenlik gündemi ile toplumsal cinsiyet duyarlı insani yardım çalışmalarında hesap verebilirliği artırmak için, tam finansmanlı ulusal eylem planları benimsenmeli ve kriz ile çatışmalara yanıt veren yerel kadın örgütleri fonlanmalı.

Eylem 6: Kadınlar ve kız çocuklarının, özellikle kırsal ve yerli topluluklardan olanların, çevresel ve biyolojik çeşitlilik sürdürülebilirliğine geçişte hakları önceliklendirilmeli; bunu iklim eylemlerinin merkezine koyarak, yeşil işlerde yer almalarını sağlayacak yeni beceriler kazanmalarını destekleyerek ve üretken varlıklara ve toprak haklarına erişimlerini güvence altına alarak gerçekleştirilmeli.