İKV Uzman Yardımcısı Tunç İbrahim Ceylan tarafından kaleme alınan “Türkiye ve AB'de Hayvan Refahı Çalışmaları” başlıklı politika notu, İKV Politika Notları serisinden yayımlandı.

TÜRKİYE VE AB'DE HAYVAN REFAHI ÇALIŞMALARI

Tunç İbrahim Ceylan, İKV Uzman Yardımcısı

“Bir milletin büyüklüğü ve ahlaki gelişimi, hayvanlara olan davranış biçimi ile değerlendirilir”.

Mahatma Gandhi

Hayvan refahı (animal welfare), hayvanların korunmasına (animal protection) kıyasla nispeten daha yeni bir kavramdır ve ulusal yasal düzenlemelerden ziyade AB yasal çerçevesi içinde ortaya çıkmış ve gelişmiştir. Kavramın, günümüzde kullanıldığı hâliyle tanımı şu şekilde verilebilir:

Hayvan refahı, her hayvanın kendi türünün gereklerine uygun şekilde acıdan, eziyetten, zarardan ve sakatlanmaktan azade bir ömür sürmesinde imkân tanıyan her çeşit insan faaliyetidir.[1]

AB, 1970’li yıllardan itibaren yaptığı yasal düzenlemelerle hayvan refahı konusunda önemli bir normatif güç hâline gelmiştir. Bunda, AB’nin ilgili alandaki çalışmalarının yalnızca tüzükler ve yönetmeliklere sınırlanmaması da rol oynamaktadır. Günümüzde bildiğimiz şekliyle AB’yi kuran Maastricht Antlaşması dâhil olmak üzere, Lizbon Antlaşması gibi birçok en üst düzey yasal belgede hayvan refahına ilişkin maddeler yer almaktadır. Bununla birlikte mevcut yasal düzenlemelerin günün şartlarına ve hassasiyetlerine cevap veremediği de AB tarafından görülmüştür.

İlk kez 2019 yılının aralık ayında Avrupa Komisyonu tarafından kamuoyuna duyurulan Avrupa Yeşil Mutabakatı’nın AB’nin mevcut hayvan refahı düzenlemelerini yeniden ele alması için itici bir rol oynadığı söylenebilir. Bu kapsamda AB, hayvan refahına ilişkin yasal çerçeveyi revize etmek maksadıyla 2023 yılında kapsamlı bir yasal düzenleme sürecine başlamıştır. “Hayvanların nakliyat sırasında korunması” ve “kedi ve köpeklerin refahı ve takip edilebilirliği” başlıklı iki sütun üzerinde esas değişikliklerin görüldüğü bu revizyonla AB hayvan refahı konusundaki “beş özgürlüğün”[2] pekiştirilmesini hedeflemiştir.[3]

1. AB’DE HAYVAN REFAHI DÜZENLEMELERİ

AB’nin öncülü olan Avrupa Toplulukları’nın 26 Kasım 1974 tarihinde Resmî Gazete’de yayımlanan 18 Kasım 1974 tarihli Konsey Kararı, hayvan refahı yolunda atılan önemli adımlardan biridir. Bu karar, hayvanların korunması konusunda Üye Devletlerde farklı uygulamaların sürdürülmesine; ülkeye özel kuralların değişen maliyetler yaratmasına, Topluluğun hayvanlara her türlü eziyetin engellemesine ilişkin adım atmasına istinaden toplamda altı maddelik bir düzenlemeden ibarettir. Buna göre, sığır, domuz, koyun, keçi gibi hayvanların kesiminden önce hayvanların elektrik ya da gazlı anestezi gibi bir yöntemle sersemletilmesi (stunning) ve kesim işleminin gereksiz acıya sebep olmadan hızlı bir şekilde gerçekleştirilmesi öngörülmüştür. Bu işlemlerin alanda yeterli bilgiye sahip kişiler tarafından gerçekleştirilmesi kararlaştırılmıştır. Acil durumlarda ya da çiftçilerin kendi kullanımları için yaptıkları kesimlerde belirli istisnalar olabileceği ancak yetkili ulusal makamların bu durumlarda da kötü muamele ve gereksiz acıların önüne geçilmesini sağlamakla yükümlü oldukları ifade edilmiştir. Bu yönergenin, ulusal makamlarca belirlenmiş dini ritüellere uygun kesimlere etki etmeyeceği de kararda vurgulanmıştır.[4]

Avrupa’da hayvan refahına ilişkin bir diğer önemli yasal uzlaşı metni ise 1976 tarihli Çiftlik Hayvanlarının Korunmasına İlişkin Avrupa Sözleşmesi’dir (European Convention for the Protection of Animals Kept for Farming Purposes). Avrupa Konseyi öncülüğünde hazırlanan ve toplamda 18 maddeden oluşan bu sözleşme esas olarak modern hayvancılık faaliyetleri kapsamında gıda, yün, deri üretimi veya benzeri amaçlarla çiftliklerde tutulan hayvanların durumuna dair bazı düzenlemeler öngörmüştür. Sözleşmede:

• Her hayvanın kendi cinsinin gereksinimlerine uygun şekilde barınma ve beslenme ihtiyaçlarının karşılanması,
• Her hayvanın kendi türünün gereklerine uygun bir hareket alanına sahip olması,
• Hayvanların tutulduğu alanların ışıklandırma, nem, sıcaklık, hava sirkülasyonu ve diğer çevresel koşullarının gözetilmesi,
• Acı verecek maddelerin ekli olduğu gıda ve sıvıların hayvanlara verilmemesi,
• Hayvanların sağlık durumlarının ve koşullarının uygun ve belirli aralıklarla kontrol edilmesi,
• Modern tesislerdeki teknik ekipmanların belirli periyotlarda kontrolü ve eksikliklerin ya da bozuklukların mümkün olan en erken şekilde giderilmesi gibi maddeler yer almıştır.

Ayrıca, sözleşmenin yürürlüğe girmesini müteakiben bir yıl içinde bir daimî komite kurulması, bu komitenin ise akit taraflara verilecek tavsiyelerin geliştirilmesi ve kabul edilmesinden sorumlu olması öngörülmüştür.[5]

Bu sözleşmenin tadiline ilişkin bir protokol, 1992 yılında imzalanmıştır. Bu değişikliklerle sözleşmeye, ilgili kuralların genetik modifikasyonlar ve yeni genetik kombinasyonlarla üretilmiş hayvanlar için de geçerli olması, hayvanların acı çekmesine ya da sakatlanmasına sebebiyet verecek doğal ya da yapay üretim süreçlerinin uygulanmaması, bilimsel olarak hayvan sağlığı ve refahına zarar vermediği ispatlanmamış hiçbir maddenin hayvanlara verilmemesi gibi eklemeler yapılmıştır.[6]

Sözleşmenin 7’nci Maddesi’nde yer alan “Hayvanların sağlık durumlarının ve koşullarının incelenmesi” ibaresi “Hayvanların sağlık ve refah durumlarının ve koşullarının” ibaresiyle değiştirilmiştir. Bu değişikliklerde dikkati çeken bir özellik, “refah” kelimesinin metinlerde yer bulmaya başlamasıdır.

Bu gelişmeyi, 20 Temmuz 1998 tarihinde kabul edilen ve 8 Ağustos 1998 tarihinde AB Resmî Gazetesi’nde yayımlanan 10 maddelik yönerge takip etmiştir. Bu yönergede,

• Hayvan sahipleri ya da bakıcılarının hayvan refahını sağlayacak, gereksiz acının önüne geçecek her türlü önlemi almasının Üye Devletler tarafından temin edilmesi,
• Avrupa Komisyonunun her beş yılda bir ilgili konudaki gelişmeleri, teknik ve bilimsel güncellemeleri içeren bir rapor hazırlayıp AB Konseyine sunması,
• Üye Devletlerin, ilgili kuralların uygulanmasının yetkili makamlarca denetlenmesini sağlaması,
• 30 Haziran 1999 tarihinden önce Komisyonun, Konseye Topluluktaki ve topluluğa sağlayıcı konumdaki ülkelerdeki hayvan refahı düzenlemelerinin karşılaştırıldığı bir rapor sunması,
• 31 Aralık 1999 tarihinden önce Üye Devletlerin tüm ilgili düzenlemelere ve kurallara uyum sağlaması gibi adımları öngören maddeler yer almıştır.[7]

Genel yasal çerçevelerin yanında AB’nin belirli hayvan türlerine ilişkin doğrudan yasal düzenlemeler yaptığı da görülmektedir. Örneğin, 1991 yılında kabul edilen yönergelerle buzağıların[8] ve domuzların[9] korunması için asgari standartları belirleyen yönergeler Konsey tarafından kabul edilmiş ve yürürlüğe girmiştir. Yıllar içindeki çeşitli revizyonlarla birlikte -1997 ve 2003 revizyonları- bu yönergeler günümüzdeki hâlini almıştır.

Bu yönergelerden birini kısaca incelemek gerekirse, örneğin buzağıların korunmasına dair asgari standartları belirleyen yönerge (COUNCIL DIRECTIVE 2008/119/EC of 18 December 2008 laying down minimum standards for the protection of calves) ilk olarak buzağının tanımını yaparak başlamaktadır. Bu yönergede, sekiz haftadan büyük buzağıların tek başlarına bir bölmeye kapatılıp izole edilmeleri yasaklanmış; sağlık sebepleriyle izole edilmeleri gereken durumlar için de bölmelerin fiziki şartları yönergede belirlenmiştir. Sağlık sebepleri dışındaki amaçlarla kullanılan tek buzağıya uygun bölmelerin ise hayvanların görüş ve temaslarına engel olmayacak boşlukları olan duvar sistemlerinden oluşması öngörülmüştür.[10]

Yönerge, 15 maddeden oluşan ek kısmında koruma tedbirlerini detaylandırılmaktadır. Bu kurallarda:

• Ahırlarda kullanılan inşaat malzemelerinin ve ekipmanların hayvanlar için zararlı olmaması ve detaylıca temizlenip dezenfekte edilmesi;
• Elektrik çarpmalarına engel olmak maksadıyla, Avrupa Komisyonu konuya ilişkin kuralları yayımlayana dek, ulusal yasalarla uyumlu elektrik tesisatı döşenmesi ve elektrikli ekipmanların bu kurallara uygun şekilde kurulması,
• Ahırların sıcaklık, hava sirkülasyonu, nem gibi parametrelerdeki fiziki koşullarının hayvanların sağlığına uygun aralıklarda tutulması;
• Tüm ekipmanların günde en az bir kez kontrol edilip sorunların giderilmesi;
• Işıklandırmanın uygun ve yeterli şekilde kullanılmasıyla hayvanların tüm gün karanlık ortamda kalmasının önüne geçilmesi;
• İç mekânda tutulun buzağıların günde en az iki kez, dış mekânda tutulanların ise günde en az bir kez kontrol edilmesi ve hastalık ya da sakatlık belirtisi gösterenlere derhal müdahale edilmesi;
• Buzağıların bağlanmaması ve ağızlık kullanılmaması;
• Her türlü atığın hayvanların yaşam ortamından mümkün olan en hızlı şekilde uzaklaştırılması;
• Buzağıların uygun şekilde ve miktarda, doğru ve yeterli besin içeriğine sahip yemlerle günde en az iki kez beslenmesi ve yeterli miktarda temiz suya erişiminden emin olunması;
• Her buzağının doğumdan hemen sonra (en geç ilk altı saat içinde) ağız sütü alması gibi düzenlemeler kurallaştırılmıştır.[11]

Hayvan refahı söz konusu olduğunda, kurallarla düzenlenen bir diğer önemli alanın ise taşımacılık olduğu görülmektedir. Canlı hayvan ticaretinin kurallarla düzenlenmesi hem gıda güvenliği ve dolayısıyla kamu sağlığı açısından hem de hayvan refahının sağlanması açısından önem taşımaktadır.

Canlı hayvanların AB’ye giriş ve çıkışların düzenlendiği, süreçteki izleme araçları, denetlemeler ve nakliye araçlarına ilişkin mevcut yasal çerçeve esas olarak 22 Aralık 2004 tarihinde kabul edilen tüzükle düzenlenmiştir. Bu tüzükte, hayvanların taşınmasındaki genel koşullar belirlenmiş; taşımacılık için gereken belgeler, ön incelemeler ve taşımaya onay verilmesi, taşımaya onay verecek yetkili makamlara ilişkin detaylar, sınır kontrolleri, gecikmeler, uyumsuzlukların tespiti, bilgi paylaşımı gibi alt başlıklarda hayvan taşımacılığının temel kuralları açıklanmıştır. Ek bölümü ise koşulları, kural ve pratikleri detaylandırmıştır.[12] Örneğin:

• Taşınmaya uygun olmayan hayvanların nitelikleri belirlenmiştir;
• Normal şartlarda taşınmaya uygun olmayan ancak taşınmaya sebep olabilecek zarurî hâller belirlenmiştir;
• Hayvanların taşınacağı her türlü aracın sahip olması gereken fiziki ve donanımsal gereklilikler ortaya koyulmuştur;
• Hayvanların taşıtlara bindirilmesi ve indirilmelerine ilişkin kurallar detaylandırılmıştır;
• Yolculuk sırasında hayvanların bakımına ve beslenmesine dair kurallar açıklanmıştır;
• Deniz yoluyla yapılacak taşımacılıkta takip edilecek pratikler verilmiştir;
• Beslenme, su, molalar, dinlenme ve yolculuk süreleriyle ilgili kurallar belirlenmiştir;
• Her bir hayvan için gereken alan, taşımanın fiziksel koşulları detaylandırılmıştır;
• Yolculuk sırasında kullanılacak -planlama, yola çıkış, varış, taşıma yetkilendirme gibi- formlar sunulmuştur.

Hayvan taşımacılığı konusundaki iyi örneklerin tanıtılması ve yaygınlaştırılması maksadıyla 2015 yılının mayıs ayında bir proje de başlatılmıştır.[13] Bu projede, mevcut yasal düzenlemelerin tam ve etkin şekilde uygulanması amaçlanmıştır. Bu kapsamda 2017 yılında at, domuz, koyun, sığır ve kümes hayvanlarının her biri için iyi uygulamaları detaylandıran ayrı ayrı rehberler hazırlanmıştır.[14] Bu rehberlerin yanı sıra 17 adet teknik broşür ve sekiz AB dilinde beşer video yayımlanmıştır.

2. REVİZYON GÜNDEMİ

Hayvanların taşınmasına ilişkin kuralları belirleyen tüzük dâhil olmak üzere konuya ilişkin mevzuatta süreç içinde çeşitli değişiklikler yapılmıştır. Ancak 2020 yılı itibarıyla AB’de kapsamlı bir revizyon gündeme gelmiştir. Bu değişikliği tetikleyen itici güçlerden en önemlisi Avrupa Yeşil Mutabakatı’dır. İlk kez 11 Aralık 2019 tarihinde kamuoyuna ilan edilen Yeşil Mutabakat, insanın doğa ve doğal kaynaklarla olan ilişkisini sürdürülebilirlik temelinde düzenleme amacını taşırken döngüsel ekonomi anlayışını hâkim kılmayı hedeflemiştir.

Bu kapsamlı dönüşüm hareketinin açıklanmasından hemen sonra 16 Aralık 2019 tarihinde AB Konseyi, “Hayvan Refahına Dair Kararlar – Sürdürülebilir Hayvansal Üretimin Ayrılmaz Parçası”[15] başlıklı bir belge kabul ederek hayvan refahı konusunda bazı kararlar almıştır. 16 maddeden oluşan bu kararlarda AB Konseyi, mevcut düzenlemelerin ve çabaların hayvan refahı konusunda iyileşme sağladığı belirtmiş; Avrupa Komisyonunu, ekonomik amaçlarla tutulan tüm hayvan türlerini kapsayacak yeni bir yasal çerçeveye duyulan ihtiyacı değerlendirmeye çağırmış; hayvanların uzun mesafelerdeki nakil koşullarının iyileştirilmesine duyulan ihtiyacı vurgulamış; atılacak tüm adımların bilimsel araştırma ve tecrübelere dayanması gerektiğini ifade etmiş; Komisyondan AB Hayvan Refahı Platformu’nun çalışmalarını değerlendirmesini istemiş; hayvan refahı etiketlerine (animal welfare labelling) duyulan gereksiniminin Komisyonca ele alınmasını talep etmiştir.[16]

Bu bağlamda Komisyon, 2020’nin ikinci çeyreğinde başlanıp 2021’nin son çeyreğinde tamamlamayı planladığı bir uyum kontrolü süreci başlatıp bununla ilgili bir yol haritası -Fitness Check Roadmap- yayımlamıştır.[17] Bu belgede daha sıkı hayvan refahı uygulamalarının ve sürdürülebilir tarım faaliyetlerinin Yeşil Mutabakat’ın tarım ve gıda sektörlerindeki ana sütunlarından biri olan Çiftlikten Çatala Stratejisi’nin hedeflerine ulaşılması için önemine vurgu yapılmıştır. Bu uyum kontrolünün vatandaşlar ve sektör paydaşlarıyla gerçekleştirilecek istişareler sonucunda elde edilecek bilgilerin AB hayvan refahı düzenlemelerinin revizyonunda kullanılacağı ifade edilmiştir. İlgili değerlendirmenin sonucu 4 Ekim 2022 tarihinde Komisyonca yayımlanan dokümanda detaylarıyla ele alınmıştır.[18] Eş zamanlı olarak Avrupa Gıda Güvenliği Otoritesi de (EFSA) hayvan refahına ilişkin reform süreçlerini desteklemek için teknik ve bilimsel bilgiler içeren belgeler kabul etmiştir.[19]

Revizyon sürecinin en önemli aşamalarından biri olan hayvan nakliyatına ve ilgili diğer operasyonlara ilişkin teklif 7 Aralık 2023 tarihinde Avrupa Komisyonu tarafından duyurulmuştur.[20]^,[21] Teklifin amacı, daha yüksek kalitede hayvan refahı standartlarını sağlayarak sürdürülebilir tarım ve gıda üretimine katkı sunmak olarak belirtilirken böylece Çiftlikten Çatala Stratejisi’nde ortaya koyulan ekonomik, sosyal ve çevresel anlamda sürdürülebilir gıda sistemlerine geçiş hedefine ulaşılacağı ifade edilmiştir.

Teklifte canlı hayvanların taşınmasındansa bulundukları yerlerde kesim işlemlerinin gerçekleştirilmesi; karkas ve etin taşınması öne çıkarılmıştır. Bu öneri, AP tarafından da desteklenmektedir.[22] Diğer amaçlara yönelik taşımacılığın da sınırlanması gerektiği belirtilmiş; hayvanların yerine embriyoların ve benzeri formların taşınmasının hem daha çevre dostu hem de daha az maliyetli olacağı vurgulanmıştır. Bu doğrultuda teklifin spesifik amaçları olarak şunlar sıralanmıştır:[23]

• Uzun yolculuklar, bindirme ve indirme gibi süreçlerden kaynaklanan hayvan refahı sorunlarının azaltılması,
• Taşıma sırasında hayvanların daha fazla alana sahip olduğundan emin olunması,
• Savunmasız/zayıf hayvanların taşıma esnasında daha elverişli koşullara sahip olması,
• Hayvanların aşırı sıcaklıklara maruz kalmasının engellenmesi,
• Dijitalleşmenin de imkânlarından faydalanarak hayvanların korunmasında AB normlarının uygulanmasının kolaylaştırılması,
• AB-dışı ülkelere ihraç edilen hayvanların daha iyi korunması,
• Ekonomik bir faaliyet kapsamında taşınan kedi ve köpeklerin daha iyi korunması.

7 Aralık 2023 tarihinde kedi ve köpeklerin refahı ve takip edilebilirliğine yönelik bir başka teklif Komisyon tarafından sunulmuştur. Bu teklifte de köpekler ve kediler için minimum hayvan refahı standartlarının garanti altına alınması, sahiplendirilme ya da satış dâhil olmak üzere tüm şartlar altında kedi ve köpeklerin takip edilebilirliğinin artırılması, hayvan bakıcılarının yeterliliklerinin artırılması ve kedi ve köpeklerin AB dışından getirilmeleri sürecindeki kuralların geliştirilmesi temel amaçlar olarak sıralanmıştır.[24]

3. TÜRKİYE’DE HAYVAN REFAHI ÇALIŞMALARI

2000’li yıllardan itibaren Türkiye’de de hayvan refahına yönelik çalışmalar hız kazanmıştır. 2004 yılında kabul edilip yürürlüğe giren 5199 sayılı Hayvanları Koruma Kanunu bu doğrultuda atılmış kapsamlı adımlardan bir tanesidir. Kanunun amacı “…insan, hayvan ve çevre sağlığı gözetilmek kaydıyla hayvanların rahat yaşamlarını ve hayvanlara iyi ve uygun muamele edilmesini temin etmek, hayvanların acı, ıstırap ve eziyet çekmelerine karşı en iyi şekilde korunmalarını, her türlü mağduriyetlerinin önlenmesini sağlamak…” olarak belirtilmiştir.[25]

Bu kanunla hayvanların sahiplenilmesi, bakımı ve korunması; hayvanlara müdahaleler, hayvanların ticareti ve eğitilmesi, hayvanların kesimi, ötanazisi ve yasaklar; hayvan koruma yönetimine dair meseleler, denetim gibi pek çok başlık altında yasal düzenlemeler hayata geçirilmiştir. İlgili kanun 2008, 2010, 2021, 2022 ve 2024 yıllarındaki düzenlemelerle mevcut hâlini almıştır.[26]

2021 yılında yapılan değişiklikler hayvanların korunması açısından önem arz etmektedir. 14 Temmuz 2021 tarihinde Resmî Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe giren 7332 Sayılı Hayvanları Koruma Kanunu ile Türk Ceza Kanunu’nda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun[27] ile hayvanlara karşı işlenen suçlar Türk Ceza Kanunu kapsamına alınmış; hayvanlara zarar vermek “suç” olarak kabul edilmiş; evcil hayvanlara işkence eden ve acımasız muamelede bulunanlara, hayvanları dövüştürenlere, nesli yok olma tehlikesi altında olan hayvanları yok edenlere hapis cezaları verilmesi öngörülmüştür. Yerel yönetimlerin sahipsiz ve güçten düşmüş hayvanlara yönelik sorumlulukları artırılmıştır.[28]

11 Haziran 2010 tarihinde Resmî Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe giren 5996 Sayılı Veteriner Hizmetleri, Bitki Sağlığı, Gıda ve Yem Kanunu’nun üçüncü bölümünde yer alan Madde 9 hayvan refahına ayrılmıştır. Hayvan sahiplerinin ve bakımından sorumlu kişilerin hayvan refahı için gerekli ihtiyaçları karşılamakla yükümlü olduğu bu maddede ifade edilmiştir.[29] 

Hayvan refahı alanını düzenlemek için -o dönemki ismiyle- Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı önemli yönetmelikler yayımlamıştır. Bunlardan başlıcaları şu şekildedir:

• Deneysel ve Diğer Bilimsel Amaçlar için Kullanılan Hayvanların Refah ve Korunmasına Dair Yönetmelik (13 Aralık 2011 tarihli)
• Çiftlik Hayvanlarının Refahına İlişkin Yönetmelik (23 Aralık 2011 tarihli)
• Hayvanların Nakilleri Sırasında Refahı ve Korunması Yönetmenliği (24 Aralık 2011 tarihli)
• Ev ve Süs Hayvanlarının Üretim, Satış, Barınma ve Eğitim Yerleri Hakkında Yönetmelik (8 Ekim 2011 tarihli)
• Ev ve Süs Hayvanlarının Ticari Olmayan Hareketlerinde Uygulanacak Hayvan Sağlığı Şartlarına Dair Yönetmelik (5 Aralık 2011 tarihli)

Türkiye’nin ilgili konuda imzalayarak taraf olduğu bazı sözleşmelerden de bahsetmek mümkündür. Ev Hayvanlarının Korunmasına Dair Avrupa Sözleşmesi (1999’da imzalanıp 2003’te onaylanan); Deney ve Diğer Bilimsel Amaçlarla Kullanılan Omurgalıların Korunmasına Dair Avrupa Sözleşmesi (1986’da imzalanan); Yetiştirme Amaçlarıyla Muhafaza Edilen Hayvanların Korunması Hakkındaki Avrupa Sözleşmesi (2007’de imzalanan); Hayvanların Uluslararası Taşıma Sırasında Korunmasına İlişkin Avrupa Sözleşmesi ve 103 sayılı Ek Protokolü’ne (sırasıyla 1975 ve 1989’da onaylanan) ve Kesim Sırasında Hayvanların Korunmasına Dair Avrupa Sözleşmesi (2007’de imzalanan) bu sözleşmelerdir.[30]

2000’li yıllardan itibaren yapılan yasal düzenlemelerin bir kısmının hazırlanmasında ilgili AB kuralları dikkate alınmıştır. Örneğin, Deneysel ve Diğer Bilimsel Amaçlar için Kullanılan Hayvanların Refah ve Korunmasına Dair Yönetmelik’in, 2010/63/EC sayılı Bilimsel Amaçlarla Kullanılan Hayvanların Korunmasına Dair AB Yönergesi de dikkate alınarak hazırlandığı ilgili yönetmelikte ifade edilmiştir. Ancak bu gibi mevzuat uyum çalışmalarıyla Türkiye’nin mevcut AB mevzuatına uyumunun sınırlı kaldığı ve AB’nin son yıllarda gerçekleştirdiği yasal düzenlemelere ve reform çalışmalarına uyum konusunda Türkiye’de gerekli adımların atılmadığı, bilhassa Avrupa Komisyonu tarafından yayımlanan ülke raporlarına bakılarak söylenebilmektedir.

Hayvan refahına ilişkin gelişmeler, Komisyon tarafından yayımlanan ülke raporlarında “12’nci Fasıl: Gıda Güvenliği, Veterinerlik ve Bitki Sağlığı Politikası” başlığı altında incelenmektedir. 2024 yılında yayımlanan ülke raporunda Türkiye’nin veterinerlik politikasının AB mevzuatı ile tam uyumu için çalışmaların devam ettiği; bununla birlikte, raporlama döneminde ülkede hayvan refahına ilişkin herhangi bir ilerleme kaydedilmediği ifade edilmiştir. Kesimhaneler, uzun mesafeli nakliyatlar ve zenginleştirilmiş kafes sistemlerine geçiş konularındaki hükümlerin henüz uygulanmaya başlanmadığı ve bunun da mevzuatın icrasında eksikliklere sebebiyet verdiği raporda dile getirilmiştir.[31]

4. TÜRKİYE İÇİN POLİTİKA ÖNERİLERİ

• Son yıllarda Avrupa Komisyonu tarafından yayımlanan Türkiye ülke raporlarından da takip edilebileceği üzere Türkiye’nin hayvan refahı alanındaki çalışmalarının hızı yeterli değildir. Bir AB aday ülkesi olarak Türkiye, bilhassa AB tarafından son 10 yılda kabul edilen yasal düzenlemeler ve mevcut reform gündemini de dikkate alan mevzuat çalışmalarına hız vermelidir. Zira geciken düzenlemeler ve uyum gözetilmeden yapılacak kanun düzenlemeleri Türkiye ve AB arasında mevzuat farkını açacaktır. Bu yasal çalışmalarla Türkiye hem adayı olduğu AB’nin düzenlemelerine uyum sağlayarak AB katılım sürecindeki hazırlık durumunu güçlendirecek hem de ileri vadede AB düzenlemelerine uyum eksikliği sebebiyle yaşanması muhtemel ticari kayıpların ve pazar kaybetme riskinin de önüne geçmiş olacaktır. Canlı hayvanların uzun yolculuklarda taşınmasına ilişkin AB reform planları bu bağlamda ayrıca öneme sahiptir.
• Türkiye’de özellikle son birkaç on yılda yasal düzenlemeler açısından dikkate değer adımlar atılmıştır. 2000’li yılların başında çıkarılan yönetmelikler o dönemki mevcut AB düzenlemeleri dikkate alınarak hazırlanmıştır. Bir önceki öneride ifade edildiği üzere yasal düzenlemelerin AB kuralları baz alınarak reforme edilmesi önemlidir. Bununla birlikte, mevzuat uyumunun sağlanması kadar kuralların uygulama, izleme, denetimler ve cezai yaptırımlar kapsamında da takibinin yapılması elzemdir. Daha yüksek caydırıcılık için cezaların ve meselenin medyada aldığı sürenin artırılması düşünülebilir.
• Hayvan refahı ve hayvanların korunması meselesi yalnızca yasal zorunluluklar ve düzenlemelerle olumlu sonuçlar alınabilecek bir alan değildir. Zira ne kadar nitelikli yasal düzenleme yapılırsa yapılsın yahut bu düzenlemelerin uygulamadaki denetimi ne kadar başarılı olursa olsun, başta bakım görevlileri, kesim görevlileri, nakliyatta görev alan kişiler olmak üzere toplumun tüm kesimlerinde hayvanlara yönelik hassasiyetin artırılması gerekmektedir. Hayvanların da bir can taşıdığına; beslenmeye, suya, güvenli bir yerde barınmaya, dinlenmeye ihtiyaçları olduklarına dair anlayışın tüm toplumda hâkim kılınmasıyla ancak yasal düzenlemeler amacına ulaşabilir. Toplumsal farkındalığın artırılmasına yönelik çalışmalar için bir başlangıç, mevcut tutumu anlamaya fayda sağlayacak geniş çaplı araştırmalar olabilir. Örneğin, Avrupa Komisyonu tarafından Mart 2023’te yayımlanan Avrupalıların Hayvan Refahına Yönelik Tutumları (Attitudes of Europeans towards Animal Welfare) başlıklı Eurobarometre Raporu, bu gibi çalışmalar için örnek alınabilir. Bu araştırma sırasında yöneltilecek sorular ile mevcut tutum anlaşılacaktır. Ek olarak, araştırma esnasında sorulan sorularla dahi aslında bir farkındalık çalışması yürütülmüş olacaktır.
• Farkındalık çalışmaları, hayvan refahı prensiplerinin toplumun tüm kesimlerine yayılması için olmazsa olmazdır. Hayvan bakıcıları, kesimhane çalışanları, hayvan nakliyatında görev alacak kişiler için uygulanacak mesleki eğitimlerde hayvan refahı konusuna hususi olarak yer verilmesi, bu konuya yer veren mesleki eğitim çalışmaların ise en güncel ve bilimsel verilere dayalı bilgilerle güncellenmesi büyük önem taşımaktadır. Hayvan refahı bilgisine profesyonel amaçlarla ihtiyaç duymayan toplumun geniş kesimleri için de hayvanlara kötü muamele edilmemesi, acı ve eziyete maruz bırakılmamaları gibi daha geniş başlıklarda eğitimlerin hem örgün hem de yaygın eğitim ve öğretim programlarında daha ciddi şekilde yer bulması bu hususta oldukça faydalı olacaktır.
• Sivil toplum kuruluşlarının ve bireysel olarak vatandaşların konuya ilişkin hareket alanının genişletilmesi düşünülebilir. Örneğin AB’de vatandaş girişimleri bu konuda önemli bir rol oynamaktadır. Avrupa Komisyonu tarafından 2018 yılında kaydı alınmış “Kafes Çağına Son Ver” (End the Cage Age) ve 2022 yılında kaydedilen “Kürksüz Avrupa” (Fur Free Europe) gibi hayvan refahını doğrudan ilgilendiren girişimler, AB vatandaşları tarafından başlatılarak karar alıcıları ilgili yönlerde adımlar atmaya çağıran kapsamlı ve geniş etkili eylemler hâline gelmiştir. Benzeri mekanizmaların Türkiye’de de kurulabilmesine yönelik çalışmalar yürütülebilir. Böylece tabandan gelen taleplerle hayvan refahı alanında ilerlemeler sağlanabilir.
• 2 Ağustos 2024 tarihinde Resmî Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe giren Hayvanları Koruma Kanununda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun, kabul edilmesinden önce ve sonra kamuoyunda tartışmalara neden olmuştur. 5199 Sayılı Kanun’un maddelerinde değişiklikler yapan bu düzenlemenin[32] sokak hayvanlarına etkisi bu tartışmaların temel konusudur. “Yakala-kısırlaştır-sal” metodunun yerine tüm sokak köpeklerinin toplanarak sahiplendirilinceye kadar barınaklarda bakılması yöntemi benimsenmiş, sahipli ve sahipsiz hayvan ayrımı belirginleştirilmiş, yerel yönetimlerce sahipsiz hayvanların bakımevlerinin dışına bırakılması veya başka bir yere terk edilmesi yasaklanmıştır.[33] Bu yeni kuralların etkinliği, netliği ve nasıl uygulanacağına dair sorular, hayvan hakları savunucuları tarafından dile getirilmektedir. Örneğin insan ve hayvanların hayatı ve sağlığı için tehlike teşkil eden, olumsuz davranışları kontrol edilemeyen hayvanların ötanazisi öngörülürken, “olumsuz davranış”ların net bir tanımının olmaması eleştirilmektedir.[34] Kısa süre içinde tüm sokak hayvanlarının güvenli ve sağlıklı bir şekilde barınabilecekleri bakımevlerinin inşasının mümkün olup olmadığı da kamuoyunda tartışılmaktadır. İyi uygulama örneklerinin artırılıp tanıtılması ve teşvik edilmesi, hükümet ve yerel yönetimlerin iş birliği hâlinde çalışması, yeni yasal düzenlemenin etkin ve hayvan refahını da gözetecek bir şekilde uygulanmasında büyük önem taşımaktadır. Süreç içinde ortaya çıkabilecek ihtiyaçlara binaen gerekli iyileştirmelerin hem yasal çerçevede hem de uygulamada hızlı bir şekilde tatbik edilmesi gerekmektedir.