Uluslararası Adalet Divanının İklim Adaleti Tavsiye Kararının yürürlüğe girmesine ilişkin İKV Bilgi Notu yayımlandı.

ULUSLARARASI ADALET DİVANI İKLİM ADALETİ TAVSİYE KARARI

Melike Sönmez, İKV Uzman Yardımcısı

Uluslararası Adalet Divanının (UAD/ICJ) 23 Temmuz tarihinde kabul ettiği “İklim Değişikliği Konusunda Devletlerin Yükümlülükleri” başlıklı tavsiye kararı[1], devletlerin iklim değişikliğiyle ilgili sorumluluklarını ve bu sorumlulukları ihlal etmeleri durumunda doğacak hukuki sonuçları ele alıyor. Temiz, sağlıklı ve sürdürülebilir çevrenin bir insan hakkı olduğunu değerlendiren karar, iklim değişikliği ile mücadelede eyleme geçmeyen ülkelerin uluslararası hukuk nezdinde sorumlu tutulabilmesini sağlayacak. Bu türden bir kararın uzunca bir süredir beklendiği bilinirken, ilgili karar neticesinde iklim değişikliği ile mücadelede üstüne düşeni yapmayan ülkelerin ileride yaptırıma tabii tutulması söz konusu olabilir. İlgili kararın alınmasına zemin hazırlayan gerekçelerin, Hükümetlerarası İklim Değişikliği Paneli’nde (ICCP-Intergovernmental Panel on Climate Change) sunulan iklim değişikliği etkilerine ilişkin bilimsel değerlendirmeler olduğu kaydediliyor. Tavsiye kararının içeriğini, iklim değişikliği ile mücadelede öne çıkan ilkeler ve bu ilkeler çerçevesindeki emsal kararlar meydana getiriyor.

İlgili karar ülkelerin çeşitli ilkeler ışığında iklim değişikliği ile mücadele etmesini öngörüyor ve temel noktalarını şu şekilde özetlemek mümkün:

• Çevreye ciddi zarar vermekten kaçınma yükümlülüğü: Ülkelerin özen yükümlülüğü çerçevesinde bilimsel ve teknolojik gelişmeler ışığında imkanları dahilindeki önlemleri devreye sokması, risk analizi yapması, diğer ülkeleri bilgilendirmesi ve onlara danışması uygun bulunuyor.
• Çevrenin korunması amacıyla iş birliği yapmak: Ülkelerin koordine olunmamış tekil eylemlerinin anlamlı bir çıktıya ulaşmayacağı düşünülerek ülkeler arası iş birliğinin önemi vurgulanıyor.
• Sürdürülebilir kalkınma: Doğanın korunma gerekliliğinin ekonomik kalkınmayla birlikte yönetilmesi ihtiyacına dikkat çekiliyor.
• Ortak fakat farklılaştırılmış sorumluluklar ve göreceli kabiliyetler: Her ülkenin mevcut sosyoekonomik durumunun değişkenliği göz önüne alındığından her ülkenin iklim değişikliği ile mücadelede aynı şekilde etkili olması beklenmiyor ve adil yük paylaşımına dikkat çekiliyor.
• Eşitlik: Devletlerin iklim yükümlülüklerinin mevcut ve ulusal hukuk mevzuatlarının da göz önüne alınarak, farklı gelişmişlik seviyelerine ve tarihsel sorumluluklarına göre adil şekilde belirlenmesinin altı çiziliyor.
• Kuşaklararası Eşitlik: Mevcut kuşakların gelecek kuşaklar için yaşanabilir bir çevreyi korumakla yükümlü olduğu belirtiliyor.
• İhtiyatlılık: Bilimsel kesinlik olmasa bile ciddi çevresel zarar riski varsa önleyici tedbirler alınması gerekliliği ifade ediliyor.
• Kirleten Öder İlkesi: Kirleten kişi veya kuruluşların, ortaya çıkan çevresel zararın mali yükünü üstlenmesi gerektiğine vurgu yapılıyor.

Sayılan ilkelere ek olarak ilgili tavsiye kararı, şu uluslararası hukuk metinlerini iklim değişikliğiyle ilgili devlet yükümlülüklerinin değerlendirilmesinde doğrudan uygulanabilir hukuk kaynakları olarak listeliyor:

• Birleşmiş Milletler Şartı (Charter of the United Nations)

• Çeşitli İklim Anlaşmaları: BM İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi (United Nations Framework Convention on Climate Change), Kyoto Protokolü, Paris Anlaşması
• Deniz Hukuku Sözleşmesi (United Nations Convention on the Law of the Sea)
• Diğer Çevre Antlaşmaları: Ozon Tabakası Anlaşmaları, BM Biyolojik Çeşitlilik Sözleşmesi (Convention on Biological Diversity), BM Çölleşmeyle Mücadele Sözleşmesi (United Nations Convention to Combat Desertification)

Bahse konu ilkeler ve anlaşmalara ek olarak çevreye ciddi zarar vermeme yükümlülüğü ve çevrenin korunması için iş birliği yükümlülüğü çerçevesinde uluslararası teamül hukukunun uygulanması gerektiği tavsiye kararının sonuç kısmında not ediliyor. Bu tavsiye kararı, devletlere iklim değişikliği ile daha iyi mücadele etme konusunda açık bir çağrı olarak görülebilir.