AB ve seçilmiş genişleme ülkelerindeki ulusal adalet sistemlerinin genel kamuoyundaki bağımsızlık algıları anket sonuçlarına ilişkin İKV bilgi notu yayımlandı.

AB VE SEÇİLMİŞ GENİŞLEME ÜLKELERİNDE ULUSAL YARGI SİSTEMLERİNİN BAĞIMSIZLIK ALGILARI ANKETİ

Hatice Zeynep Şen, İKV Uzman Yardımcısı

Avrupa Komisyonu Adalet ve Tüketiciler Genel Müdürlüğü tarafından gerçekleştirilen AB ve seçilmiş genişleme ülkelerindeki ulusal adalet sistemlerinin genel kamuoyundaki bağımsızlık algılarına ilişkin anket sonuçları Temmuz 2025’te yayımlandı.[1] 27 AB üye ülkesinde ve Arnavutluk, Karadağ, Kuzey Makedonya ile Sırbistan olmak üzere dört genişleme ülkesinde, 25.772 kişi ile yapılan ankette, vatandaşların ulusal yargı sistemlerinin bağımsızlığına ilişkin algıları değerlendirildi. Anket sonuçları, aynı zamanda her yıl yayımlanan AB Adalet Puan Tablosu (EU Justice Scoreboard) için temel veri teşkil ediyor ve Adalet Puan Tablosu’nun temel unsurlarından olan yargı bağımsızlığının kalitesi ve etkinliği ölçümlerine katkı sunuyor.

Temel Bulgular

Anket bulgularına göre, AB genelinde vatandaşların %54’ü kendi ülkelerindeki mahkemeler ve yargıçların bağımsızlığını “iyi” olarak değerlendiriyor; bu oran %13 “çok iyi” ve %41 “oldukça iyi” yanıtlarından oluşuyor. Öte yandan, %36’lık kesim yargı bağımsızlığını “kötü” bulurken, katılımcıların %10’u ise görüş belirtmediğini ifade ediyor. Sonuçlara göre bu AB ortalamasının, Ocak 2024 yılındaki sonuçlara kıyasla istikrarlı kaldığı ifade ediliyor.

Ülke Bazlı Bulgular

16 AB üye ülkesinde çoğunluk, yargı bağımsızlığını “iyi” olarak değerlendiriyor. Bağımsızlığın en yüksek oranda olumlu değerlendirildiği ülkeler %89 ile Finlandiya, %87 ile Avusturya ve %81 ile Danimarka olarak kaydediliyor. Özellikle Danimarka’da katılımcıların %38’i “çok iyi” yanıtını verirken, Avusturya ve Finlandiya’da bu oran %30 olarak ifade ediliyor. Buna karşılık, Polonya’da yalnızca %24, Bulgaristan ve Hırvatistan’da ise %27 oranında katılımcı yargı bağımsızlığını iyi bulduğunu belirtiyor. 2024 yılına göre en dikkat çekici artışlar 11 puanla Slovenya, 10 puan ile İtalya ve 9 puan ile Çekya olurken; Romanya’da 9, GKRY ve Estonya’da ise 7 puan olacak şekilde önemli düşüşler gözlemleniyor.

Aday Ülkeler

Anket yapılan dört genişleme ülkesinde ise, AB ortalamasına göre yargı bağımsızlığı algısı daha düşük seyrediyor. Arnavutluk’ta %47, Sırbistan’da %30, Kuzey Makedonya’da %28 ve Karadağ’da %26 oranında katılımcı ulusal yargı bağımsızlığını “iyi” olarak değerlendiriyor. Karadağ’da bu oranın 2024 sonuçlarına göre 10 puan azaldığı kaydediliyor.

Olumlu Değerlendirmelerin Nedenleri

Yargı bağımsızlığını “iyi” olarak değerlendirenlerin %77’si bu görüşlerini, hakimlerin statü ve konumlarının, bağımsızlıklarını yeterince garanti etmesine dayandırıyor. %60’ı ekonomik veya özel çıkar gruplarından baskı olmaması nedenini belirtirken, %59’u hükümet ve siyasilerden baskı olmamasını gerekçe gösteriyor.

• Hakimlerin statüsü ve konumu: Estonya ve Finlandiya’da %84 oranla en yüksek düzeyde ifade edilirken, Portekiz’de bu oran %61 ile en düşük seviyede kaydediliyor.
• Ekonomik baskı olmaması: Hollanda (%74), GKRY (%72) ve Lüksemburg (%71) öne çıkarken, Bulgaristan ve Malta’da %50’lik bir oran kaydediliyor.
• Siyasi baskı olmaması: Avusturya ve Finlandiya’da %71, Bulgaristan ve Romanya’da ise %50 düzeyinde seyrediyor.

Aday ülkelerde de benzer dağılımların gözlemlendiği kaydediliyor. Özellikle Karadağ’da %65 oranında ekonomik baskının olmaması nedeni belirtilirken, Arnavutluk’ta bu oran %52 olarak kaydediliyor. Siyasi baskı olmaması nedeni ise katılımcılar tarafından Kuzey Makedonya’da %60, Karadağ’da %58, Sırbistan’da %52 ve Arnavutluk’ta %50 oranında dile getiriliyor. Ocak 2024 sonuçları ile karşılaştırıldığında bu sonuçların hemen hemen aynı kaldığı ifade ediliyor.

Olumsuz Değerlendirmelerin Nedenleri

Yargı bağımsızlığını “kötü” bulanların %78’i bu görüşlerini hükümet veya siyaset baskısına dayandırıyor. %72’si ekonomik çıkar baskısını gerekçe gösterirken, %63’ü hakimlerin statü ve konumlarının, bağımsızlıklarını yeterince garanti etmemesini neden olarak belirtiyor.

• Hakimlerin statüsü: Polonya (%76), GKRY (%73), Yunanistan, Portekiz ve Slovakya (%74) yüksek oranlarda ifade edilirken, Romanya’da %49 ile en düşük seviyede kaydediliyor.
• Ekonomik baskı: GKRY’de %93, Polonya ve Yunanistan’da %90’ların üzerinde bir oranla belirtiliyor.
• Siyasi baskı: Polonya (%94), GKRY (%91), Hırvatistan ve Yunanistan (%89) öne çıkarken, İsveç %56 ile en düşük oranla olumsuz algıya bu nedeni gösteren ülke olarak kaydediliyor.

Aday ülkelerde de siyasi baskı gerekçesi oldukça yüksek oranlarda işaret ediliyor. Bu oran Karadağ’da %89, Sırbistan’da %86, Kuzey Makedonya’da %83 ve Arnavutluk’ta %78 oran ile katılımcılar tarafından dile getiriliyor.

Katılımcıların yargı bağımsızlığını olumsuz olarak değerlendirme nedenlerinden, yargıçların statü ve konumlarının bağımsızlıklarını yeterince garanti etmemesi nedeni ise geçen yıla göre dört puanlık bir artış gösteriyor.

Mahkemelerle İletişim Tercihleri

AB genelinde vatandaşların %47’si mahkemelerle elektronik araçlarla iletişimi tercih ederken, %44’ü kâğıt üzerinden iletişim kurmayı tercih ettiğini belirtiyor. Danimarka (%70), Estonya (%68) ve Finlandiya (%61) elektronik iletişimi tercih eden ilk sıralardaki ülkeler olurken, Lüksemburg ve Portekiz’de %54 oranı ile kâğıt üzerinden iletişim tercihi öne çıkıyor.

Genişleme ülkelerinde ise Karadağ ve Sırbistan’da %55, Kuzey Makedonya’da %52 oranla kâğıt üzerinden iletişim tercih edilirken, Arnavutluk’ta tercihler, %43 elektronik, %41 kâğıt üzerinden olmak üzere dengeli bir dağılım gösteriyor.