Küresel Cinsiyet Uçurumu Endeksi 2025'e ilişkin İKV Bilgi Notu yayımlandı.

KÜRESEL CİNSİYET UÇURUMU ENDEKSİ 2025

Deniz Bal, İKV Uzman Yardımcısı

Küresel Cinsiyet Uçurumu Endeksi 2025, 11 Haziran 2025 tarihinde yayımlandı.[1] Bu rapor, yıllık olarak cinsiyet dengesinin şu anki durumu ve gelişimini dört faktör üzerinden inceliyor: Ekonomik Katılım ve Fırsatlar, Eğitimsel Kazanım, Sağlık ve Yaşam ve Siyasal Güçlenme. Ayrıca rapor, 148 ekonomide toplumsal cinsiyet eşitliğini ölçerek dünya ekonomilerinin yaklaşık üçte ikisini kapsayan bir analiz sunuyor. Endeks, 0 ile 1 arasında bir ölçekte değerlendiriliyor. Bu skorlar cinsiyet eşitliğine ulaşmada ne kadar yol kat edildiğini (örneğin %68,8, açığın %68,8’inin kapandığı anlamına geliyor) gösterirken, ülkeler arası karşılaştırmalar, eşitsizliklerin giderilmesinde en etkili politikaların belirlenmesine katkı sağlıyor.

2025 yılında küresel cinsiyet eşitliği açığının %68,8’i kapatıldı. 100 ekonominin hızına bakılarak hesaplandığında tamamen cinsiyet dengesine ulaşmak için 123 yıl gerekiyor.

Türkiye özelinde bakıldığında cinsiyet dengesinin %63,3 olduğu görülüyor. Avrupa bölgesinde 40 ülkenin arasında değerlendirilen Türkiye burada en son sırada. Küresel sıralamada ise 135’inci oldu.

• Hiçbir ekonomi toplumsal cinsiyet dengesine erişebilmiş değil, sadece İzlanda (%92,6) endekste 16’ncı kez ilk sırayı koruyor.
• İlk 10 sırada yer alan ekonomiler, cinsiyet uçurumlarının en az %80’ini kapatmış durumda gözüküyor. İlk onu çoğunlukla Avrupa ekonomileri oluşturuyor. Sırayla: İzlanda (%92,6), Finlandiya (%87,9), Norveç (%86,3), Birleşik Krallık (%83,8), Yeni Zelanda (%82,7), İsveç (%81,7), Moldova Cumhuriyeti (%81,3), Namibya (%81,1), Almanya (%80,3) ve İrlanda (%80,1).
• Yüksek gelirli ekonomiler cinsiyet uçurumlarının %74,3’ünü kapatmış durumdayken, bu oran üst-orta gelirli ekonomilerde %69,6, alt-orta gelirli ekonomilerde %66 ve düşük gelirli ekonomilerde %66,4.
• 2025 endeksinde yer alan 148 ekonomi arasında, sağlık ve yaşam alanındaki cinsiyet uçurumunun %96,2 oranında, eğitimsel kazanım alanındaki uçurumun %95,1 oranında kapandığı ifade ediliyor. Buna karşılık, ekonomik katılım ve fırsatlar alanındaki cinsiyet uçurumu %61,0 oranında, siyasal güçlenme alanındaki uçurum ise yalnızca %22,9 oranında kapandığı gösteriliyor.
• Ekonomik katılım ve fırsatlar ile siyasal güçlenme alanlarında en büyük ilerleme gözlemlenirken, bu iki alanda hâlâ kapatılması gereken en büyük uçurumlar bulunduğunun altı çiziliyor. Siyasal güçlenme alanındaki cinsiyet uçurumu, 2006 yılında %14,3 iken 2025 yılında %23,4’e çıkarak 9,0 yüzde puan daraldı (bu oran, her yıl düzenli olarak endekste yer alan 100 ekonomi temelinde hesaplandı). Mevcut ilerleme hızıyla bu uçurumun tamamen kapanması 162 yıl sürecek. Benzer şekilde, ekonomik katılım ve fırsatlar alanındaki cinsiyet uçurumu 2006’da %55,1 iken 2025’te %60,7’ye yükseldi. Mevcut eğilimlerin sürmesi hâlinde bu alanda tam eşitliğe ulaşılması 135 yıl alacak.

Bölgesel Değerlendirme

Kuzey Amerika: 2025 yılı bölgesel toplumsal cinsiyet eşitliği sıralamasında %75,8 oranında toplam cinsiyet uçurumunu kapatarak lider konumda yer alıyor. %76,1’lik ekonomik eşitlik puanıyla, Ekonomik katılım ve fırsatlar alanında da ilk sırada. Bölge, eğitimsel kazanım alanında tam eşitlik puanını koruyor. Hatta, yükseköğretimde kadınların okullaşma oranı artık erkeklerin oranını yaklaşık %30 aşmış durumda. 2006 yılından bu yana Kuzey Amerika, en fazla ilerlemeyi siyasal güçlenmede elde etti. Bu alanda 2025 yılında %29,7’lik skorla üçüncü sırada bulunuyor.

Avrupa: Sıralamada %75,1 oranında bölgesel cinsiyet uçurumunu kapatarak ikinci sırada. 2006 yılından beri Avrupa, toplam cinsiyet uçurumunu %6,3, ekonomik uçurumunu ise %8,6 daralttı. Ekonomik katılım ve fırsatlar alanında sekiz bölge arasında dördüncü en yüksek skora (%68,4) sahip olsa da Avrupa ekonomilerinin %37,5’i, bu alandaki ekonomik cinsiyet uçurumunun üçte ikisinden fazlasını kapatmayı başardı. Eğitimsel kazanım alt endeksinde %99,6’lık skoru ile Avrupa üçüncü sırada yer aldı. Sağlık ve yaşam alanında ise, diğer birçok bölgede olduğu gibi, sağlıklı yaşam süresindeki düşüş, alt endeks puanlarını olumsuz etkiliyor. Siyasal güçlenme alanında, %35,4 ile en yüksek bölgesel skoru elde etti.

Latin Amerika ve Karayipler: %74,5’lik puanla sıralamada üçüncü sırada yer alıyor. Bölge, 2006 yılından bu yana %8,6 artışla, en hızlı ilerleme kaydeden bölge olmaya devam ediyor. Ekonomik katılım ve fırsatlar alanında küresel çapta üçüncü en düşük skora (%65,6) sahip olsa da bölgedeki her ekonomi bu alandaki cinsiyet uçurumunun en az %50’sini kapattı. Eğitimsel kazanım alanında bölge %99,6’lık skorla üçüncü sırada; 23 ekonomiden 10’u tam eğitimsel eşitlik sağlamış, kalan 13’ü ise bu hedefin yalnızca %3 gerisinde. Siyasal güçlenme alanında ise bölge küresel çapta ikinci sırada (%35,0).

Orta Asya: 2025 yılında %69,8’lik toplumsal cinsiyet eşitliği skoru ile küresel sıralamada dördüncü. Orta Asya grubunu oluşturan yedi ekonomiden dördü ilk 100 içinde yer almakta olup, sadece Ermenistan (59. sıra-%73,1) ve Gürcistan (63. Sıra-%72,9) %70’in üzerinde puan aldı. Ekonomik katılım ve fırsatlar (%71,2), eğitimsel kazanım (%99,3) ve sağlık ve yaşam (%97,3) alanlarında en yüksek puanlara sahip üç bölge arasında yer almasına rağmen, siyasal güçlenme alanında %11,6 ile tüm bölgeler arasında ikinci en düşük skoru aldı.

Doğu Asya ve Pasifik: %69,4’lük eşitlik skoru ile beşinci sırada. Bölgesel bloğun yaklaşık yarısı (%52,6’sı) ilk 100’de yer alırken, yalnızca Yeni Zelanda ilk onda. Bölge, %71,6 ile ekonomik katılım ve fırsatlar alanında ikinci en yüksek bölgesel skora sahip. Ancak, %95,3’lük skoru ile eğitimsel kazanım alanında sondan üçüncü sırada yer alıyor. Sağlık ve yaşam alanında ise bölge, %95,5 ile tüm bölgeler arasında en düşük skorun sahibi. Siyasal güçlenme alanında %15,3’lük skorla bölge altıncı sırada yer almakta ve 2006’dan bu yana siyasal cinsiyet uçurumunu yalnızca %4,1 daralttığı görülüyor.

Sahra Altı Afrika: %68’lik toplumsal cinsiyet eşitliği skoru ile küresel sıralamada altıncı. Ekonomik katılım ve fırsatlar alanında beşinci sırada bulunan Sahra Altı Afrika, %67,5 skor elde etti. Eğitimsel kazanım alanında bölge, %85,6’lık skorla sekizinci sırada. Siyasal güçlenme alanında Sahra Altı Afrika, %22,2’lik skorla beşinci.

Güney Asya: %64,6’lık toplumsal cinsiyet eşitliği skoru ile yedinci. Ekonomik katılım ve fırsatlar başlığında bölgenin skoru %40,6 olarak kaydedildi. Eğitimsel kazanım alanında Güney Asya, %95,4’lük skorla altıncı sırada. Sağlık ve yaşam kategorisinde Güney Asya’nın skoru %95,5. Siyasal güçlenme başlığında ise Güney Asya, %26,8’lik skorla dördüncü sırada bulunuyor. 2006 yılında %21,9 ile tüm bölgeler arasında en yüksek başlangıç skoruna sahip olan Güney Asya, o tarihten bu yana siyasal eşitlikte %4,9 oranında ilerleme kaydetmesine rağmen zaman içerisinde diğer bölgelerin gerisinde kaldı.

Orta Doğu ve Kuzey Afrika: %61,7’lik bölgesel toplumsal cinsiyet eşitliği skoru ile sekizinci sırada. Ekonomik katılım ve fırsatlar başlığında %42,4’lük skor, bölgeler arası yüksek farklılıklar nedeniyle sınırlı ilerleme gösteriyor: İsrail (%73,0) ve Bahreyn (%65,6) gibi yüksek performans gösteren ülkeler, Sudan (%31,3) ve İran İslam Cumhuriyeti (%34,9). Eğitimsel kazanım alanında bölge, %97,6’lık skorla dünyada beşinci sırada ve 2006 yılından bu yana %5,4 artış sağladı. Sağlık ve yaşam kategorisinde, bölge %96,2’lik skorla altıncı. Siyasal güçlenme alanında ise bölge %10,5’lik skorla dünyada en düşük sırada. Ancak buna rağmen, bölgesel ortalama 2006 yılından bu yana üç kattan fazla arttı ve 8,3 puanlık bir ilerleme sağlandı.