TÜRKİYE 7’NCİ ÇEVRE DURUM RAPORU YAYIMLANDI

Melike Sönmez, İKV Uzman Yardımcısı

İlki 1997’de “Türkiye Çevre Atlası” adı ile yayımlanan Ulusal Çevre Durum Raporu’nun 2025 tarihli yedincisi yayımlandı. Türkiye’nin çeşitli alanlardaki ilerlemesini ortaya koymayı amaçlayan raporda veriler 9 ana başlık etrafında veriliyor. Bu başlıklar arasında Hava, İklim Değişikliği, Su ve Atık Yönetimi, Atık, Kimyasalların Yönetimi, Doğa Koruma ve Biyolojik Çeşitlilik, Arazi Kullanımı, Çevre Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı Kurumsal Yapısı ve Gerçekleştirilen Çalışmalar, Çevre Koruma Harcamaları ve Mali Sorumluluk Sigortası bulunuyor.

Bu doğrultuda, raporda aşağıda verilen noktalar ön plana çıktı:

• Toplam kurulu güç içindeki GES oranı 2019 yılı sonu itibarı %6,57 iken 2022 yıl sonu itibari ile %9,1’e ulaştı,
• Ülkemizde 2022 yılındaki elektrik üretimi, yaklaşık 328,4 TWh olarak gerçekleşti,
• Elektrik üretiminde doğal gazın payı 2021 sonu itibarıyla %33,2 iken bu oran 2022 yılı sonunda %22,9’a indi ve toplam elektrik üretiminin %20,3’ü hidroelektrik santralleri, %13,7’si linyit kömüründen, %20,9’u ithal kömürden, %10,6’sı rüzgârdan, %5,1’i güneşten ve %3,4’ü de jeotermal kaynaklardan sağlandı,
• 2022 itibariyle birincil enerji arzı içerisinde doğal gazın payı %27,4, kömürün payı %26,2, petrolün payı %28,6, yenilenebilir enerjinin payının %17,2 oldu,
• Isınmada doğal gazın ve kaliteli yakıtların kullanılması sonucu özellikle büyük şehirlerde hava kirliliğinde 1990’lı yıllara göre azalma oldu,
• Türkiye genelindeki hava kalitesinde 2008 yılından itibaren kirlilik sınır değerleri kademeli olarak azaltıldı,
• Partikül madde ve kükürtdioksit parametreleri için AB sınır değerlerine 2019 yılı itibarıyla tam uyum sağlandı,
• Azot dioksit için ise 1 Ocak 2024 itibarıyla AB sınır değerlerine tam uyum sağlandı,
• Sera gazı envanteri sonuçlarına göre, 2022 yılı toplam sera gazı emisyonu bir önceki yıla göre %2,4 azalarak 558,3 milyon ton CO2 eş değeri olarak hesaplandı ve kişi başı toplam sera gazı emisyonu 1990 yılında 4,1 ton CO2 eş değeri hesaplanırken 2021 yılında 6,8 ton CO2 eş değeri ve 2022 yılında 6,6 ton CO2 eş değeri olarak hesaplandı,
• 2023 yılı itibarıyla Türkiye'deki belediye atıklarının kompozisyonun, toplam atıkların %50,29’unu biyoatıklar yani organik atıklar oluştururken, bunu %13,03 ile diğer yanabilen atıkların takip etti,
• Plastik atıklar %9,98’lik paya sahipken, kâğıt ve karton atıkları %8,71 oranında, diğer yanmayan atıklar %6,99’luk bir dilimi kapsarken, cam atıkların %4,70 ile yer aldı; “Diğer” kategorisinde sınıflandırılan atıklar %3,94 oranında bulunurken, metal atıklar %1,53, tehlikeli atıklar %0,55 ve atık elektrikli ve elektronik eşyalar ise %0,26 oranında tespit edildi,
• Türkiye’deki biyoçeşitlilik zenginliği çerçevesinde 150 civarında memeli, 480 civarında kuş, 130 civarında sürüngen, 300 civarında balık türü bulunduğu; bunlardan 15 memeli 46 kuş, 18 sürüngen, 5 kurbağa türü yok olma tehlikesi altında olduğu; bununla birlikte, toplam sulak alanı, 1 milyon hektar alanı aştığı ve yaklaşık 250 üzerinde sulak alan bulunduğu açıklandı,
• Avrupa kıtasının tümünde bitki türlerinin sayısı 12.500 kadar olmasına karşın Türkiye’de tespit edilen bitki türü sayısının hemen hemen bu sayıya ulaşmaktı ve bunun 3.000 civarındaki kısmının sadece Türkiye’ye özgü endemik türler oluşturdu; Avrupa faunasını ve hayvan varlığını oluşturan türlerin sayısı 60.000’e yaklaşırken, Türkiye’de ise 80.000’e yaklaşmaktı,
• Türkiye’deki orman ekosisteminin ülke genelinin %30’unu kapladığı ve bu alanın   toplam 23.363.071 hektar alana denk geldiği; ibreli ağaçlardan oluşan ormanlar Türkiye’de daha yaygın olduğu (%32 yapraklı, %47 ibreli, %21 karışık) açıklandı,
• Türkiye’de 19 adet Özel Çevre Koruma Bölgesi bulunuyor ve bu bölgelerin yüzölçümünün 3.832.959,54 hektara tekabül ediyor,
• Türkiye’de 4.034 adet doğal sit alanı bulunurken bu alanların yüzölçümü ise 2.755.773 hektar olarak belirlendi,
• Özel Çevre Koruma Bölgelerinin toplam alanı Türkiye’nin %4,9’una, Doğal Sit Alanlarının toplam alanı ise Türkiye’nin %3,5’ine karşılık geliyor,
• Türkiye’de her yıl 642 milyon ton toprak su erozyonu sonucu yer değiştiriyor ve bu değerin ortalama olarak hektarda yıllık 8,24 ton toprak miktarına karşılık geliyor,
• Su erozyonu şiddet sınıfları açısından ülke yüz ölçümünün %60,28’sinde çok hafif, %19,13’ünde hafif, %7,93’ünde orta, %5,97’sinde şiddetli ve %6,7’sinde çok şiddetli olduğu,
• Türkiye’de arazi kullanımına ilişkin 2006, 2012 ve 2018 yıllarını kapsayan verilere göre, en büyük yüzey alanını orman ve yarı doğal alanların oluşturduğu; 2006 yılında toplam yüzeyin %50,83’ü bu kategorideyken, 2012’de %50,41’e ve 2018’de %50,31’e gerilediği; tarımsal alanların ise 2006’da %42,16 oranındayken, 2012’de %42,34’e yükseldiği; 2018’de ise %42,26’ya düştüğü,
• Yapay bölgelerin (doğal olmayan, insan kaynaklı yapılar) oranı yıllar içinde artış gösterirken 2006’da %1,61 olan bu oranın, 2012’de %1,81’e ve 2018’de %1,94’e çıktığı; sulak alanlar 2006’da %0,52 oranındayken, 2012 ve 2018’de %0,51 seviyesinde sabit kaldığı; su kütlelerinin ise 2006’da %4,88 iken, 2012’de %4,94’e ve 2018’de %4,98’e yükseldiği,
• Çevre koruma harcamalarının 2022 yılında bir önceki yıla göre %111,4 artarak toplam 140,3 milyar TL olarak gerçekleştiği, çevre koruma harcamalarının %60,9’u atık yönetimi hizmetleri, %25,3’ü atıksu yönetimi hizmetleri, %4,2’si dış ortam havasının ve iklimin korunması, %4’ü biyolojik çeşitliliğin ve peyzajın korunması, %2,4’ü toprak, yeraltı ve yüzey sularının korunması ve kalitesinin iyileştirilmesi ve %3,3’ü ise diğer çevre koruma konularının oluşturduğu belirtiliyor.