AB ÜLKELERİNDE SAVUNMA HARCAMALARININ DURUMU

Hatice Fulya Topyıldız, İKV Uzman Yardımcısı

AB düzeyinde ortak bir güvenlik ve savunma politikasının temelleri 1993 Maastricht Antlaşması ile atılmış ve 1999 Köln Zirvesi’nde operasyonel hale getirilmiştir.  AB Ortak Dış ve Güvenlik Politikası’nın bir uzantısı olan Ortak Güvenlik ve Savunma Politikası AB’ye insani yardım, kurtarma, çatışma önleme, barışı koruma, kriz yönetimi, silahsızlandırma, askerî destek ve çatışma sonrası istikrarlaştırma gibi sınırlı alanlarda müdahale imkânı verse de, tam anlamıyla ortak bir yaklaşım oluşturmamıştır. AB üyesi devletlerin ulusal savunma politikaları ve çoğunun üyesi olduğu NATO kapsamındaki müşterek savunma taahhütlerine destek olarak ve onlarla çelişmeyecek biçimde evrilmiştir.

2022 yılında Rusya-Ukrayna Savaşı’nın başlaması ve ABD’de yaşanan politika değişimi, AB düzeyinde savunma alanında somut adımların atılması sürecine ivme kazandırmıştır. Bu süreçten önce de stratejik özerklik tartışmaları yapılmışsa da söz konusu değişimler, 2025 yılında Beyaz Kitap’ın yayımlanmasına yol açmıştır. Böylece, AB savunma ve güvenliğini geliştirmek amacıyla önemli bir girişim başlatmıştır. Beyaz Kitap’ın yayımlanmasının ardından gerçekleşen en önemli adımlardan biri olan SAFE Programı’nda Üye Devletlerin savunma harcamalarını artırmalarına imkân sağlanacaktır.

1. AB’de Savunma Harcamaları Politikalarının Yeniden Gündeme Gelmesi

Avrupa’nın savunması “iş birliği” üzerine kurulmuştur. Ancak bu iş birliği sadece NATO ve AB arasında değil, AB’deki Üye Devletler arasında da birçok ikili ve çok taraflı savunma iş birliği anlaşmaları ile inşa edilmiştir.[1] Bunun yanında AB’de 2022 yılında kabul edilen Stratejik Pusula kapsamında güvenlik ve savunma iş birlikleri (security and defence partnerships- SDPs) geliştirme kararı alarak Norveç, Moldova, Güney Kore, Japonya, Arnavutluk ve Kuzey Makedonya olmak üzere altı ülke ile savunma ve iş birliği alanlarında ortaklık antlaşmaları imzalamıştır.[2] Bu konudaki yeni gelişmeler ise 19 Mayıs 2025 tarihinde düzenlenen AB-Birleşik Krallık Zirvesi’nde alınan savunma ve güvenlik ortaklığı kurma kararı[3] ile 23 Haziran 2025 tarihinde gerçekleşen AB-Kanada Zirvesi kapsamında imzalanan Güvenlik ve Savunma Ortaklığı’dır[4].

Ancak, Avrupa güvenliğinin temelini uzun yıllardır ABD ile yapılan iş birliği yani NATO oluşturmaktadır. 4 Nisan 1949 tarihinde 12 ülke tarafından Kuzey Atlantik Antlaşması (North Atlantic Treaty) diğer adıyla Washington Antlaşması (the Washington Treaty) ile kurulan NATO, Avrupa’nın güvenliğini sağlayan bir kolektif savunma örgütüdür.[5] 32 müttefik ülkeden oluşan NATO’daki 23 ülke aynı zamanda AB üyesidir.

İlkelerin, normların ve kuralların aktörleri diğerlerinin karşılık vereceği inancıyla sınırlandırmaya dayandırdığı savaş olmayan topluluk anlamına gelen “güvenlik mimarisi” kavramı[6] çoğunlukla NATO ve AB ile ilişkilendirilmektedir.[7] NATO kurulduğundan itibaren ABD’nin NATO Avrupa’sına taahhüdü, Avrupa’ya konuşlandırılan konvansiyonel birliklere ve nükleer silahlara dayanmıştır. Hatta NATO’nun Soğuk Savaş sırasındaki bu durumu, ABD’nin Güney Kore’de oluşturduğu güvenli şemsiyesine benzemektedir.[8]

Ancak Soğuk Savaş’ın bitmesinin ardından sadece Avrupa değil, dünyanın geri kalanı da yeni güvenlik stratejileri geliştirmeye başlamıştır. Yeni dünya düzeninde küreselleşmenin de etkisiyle her ülke kendi çıkarlarını koruma sürecine girmiştir. AB bu durumdan etkilenerek 1990’lı yıllarda güvenlik politikalarında değişime girdiği bir süreç başlatmıştır.[9] Bunun sebebi Soğuk Savaş’ın sonlanmasının ardından NATO’nun geleceğinin sorgulanmaya başlamasıdır. Sonuç olarak, 1990’lı yıllarda Avrupa’nın, NATO’ya bağlılığını sürdürmenin yanında güvenlik alanında özerk adımlar atma girişimi de başlattığı görülmüştür. Bunlardan bir tanesi 1992 yılında Batı Avrupa Birliği tarafından (Western European Union – WEU) kabul edilen Petersberg Görevleri’dir (Petersberg Tasks). Çatışmayı engelleme ve barışı sürdürme, kriz yönetiminde silah güçlerin görevleri ve askerî tavsiye ve yardım gibi görevleri kapsamaktadır.[10] Hatta 10-11 Aralık 1999 tarihinde gerçekleşen Helsinki Zirvesi’nde de Petersberg Görevleri’ne atıf yapılmaktadır.[11] Bir başka örnek ise 3- 4 Aralık 1998 tarihinde gerçekleşen St. Malo Zirvesi’nde Fransa ve Birleşik Krallık tarafından kabul edilen Fransız-İngiliz St. Malo Bildirisi’dir (Franco–British St. Malo Declaration). Bildiride AB’nin özerk karar alması, askerî güce sahip olmasının yanında onu kullanma kararı alabilmesi ve hazırlıklı olması gerektiği ifade edilmiştir. Ancak, Üye Devletler arasındaki dayanışmayı güçlendirip Avrupa’nın sesinin dünyada duyurmaya çalışmanın yanında NATO’ya karşı olan yükümlülüklerin yerine getirilmesi gerektiği de hatırlatılmıştır.[12] Buna ek olarak, Amsterdam Antlaşması (Treaty of Amsterdam) ile Lizbon Antlaşması’nda (Treaty of Lisbon) Ortak Güvenlik ve Dış Politika konusunda bazı kararlar alınmıştır.[13] Bu kararlar, Avrupa’nın savunma politikasının daha bağımsız olacağını gösteren somut adımlar arasındadır. Ayrıca, Avrupa Savunma Ajansı’nın (European Defence Agency) kurulması, Avrupa Savunma Fonu (European Defence Fund) ve PESCO gibi girişimler de AB’deki güvenlik konusundaki önemli girişimler arasında sayılmaktadır.

Stratejik özerklik tartışmaları yeni olmamakla birlikte son yıllarda Avrupa’nın ABD’den ayrı savunma politikası geliştirmesi, yani güvenlik alanında bağımsız hareket etmesi gerektiğini savunan görüş yaygın hâle gelmiştir. 26 Eylül 2017 tarihinde gerçekleştirdiği ünlü stratejik özerklik temalı konuşmasında Fransa Cumhurbaşkanı Macron, Avrupa’nın geleceğini garanti altına almak için egemen, bütün ve demokratik Avrupa’nın yeniden inşa edilmesi gerektiğini ifade etmiştir. Avrupa’nın ortak müdahale gücü, ortak bütçesi ve eylem için ortak doktrini olması gerektiğini vurgulayan Macron, terörle mücadele için istihbarat becerilerinin geliştirilmesi gerektiğini belirtmiştir.[14] Sonuç olarak, Macron’un Avrupa’nın ABD’den bağımsız şekilde hareket etmesi yönünde sıklıkla yaptığı konuşmalar onu Avrupa’nın stratejik özerklik alanında öne çıkan yüzü olmasına yol açmıştır.

Stratejik özerklik tartışmaları ve ABD’den bağımsız bir savunma politikasının oluşturulması fikrinin son yıllarda oldukça yaygınlaşmasının sonucu olarak AB, Avrupa’nın Yeniden Silahlandırılması Planı’nı (ReArm Europe Plan) hazırlamış ve bu konuda bir Beyaz Kitap (White Paper) yayımlamıştır. AB’nin somut adım atmasına yol açan iki önemli gelişmeden biri Rusya-Ukrayna Savaşı diğeri ise Donald Trump’ın ikinci kez ABD Başkanı olmasıdır.

Bu gelişmelerden ilki olan Şubat 2022’de başlayan Rusya-Ukrayna Savaşı, AB’de ve dünyanın geri kalanında endişe ve gerginliğin artmasına yol açmıştır.[15] Avrupa’nın savaş bölgesine coğrafi yakınlığı göz önünde bulundurulduğunda Ukrayna’nın güvenlik garantisine katkıda bulunma yönündeki girişimlerin oldukça doğal olduğu görülmektedir. Ukrayna Devlet Başkanı Zelenskyy’nin “Bazı Avrupalılar Brüksel’den bıkmış olabilir, ancak açık olalım Brüksel değilse o zaman Moskova. Bu jeopolitiktir, bu tarihtir.” açıklaması da bunu destekleyen bir ifadedir.[16] AB, Ukrayna’ya askerî, ekonomik ve siyasi olarak destek olmaya başladığı gibi Rusya’ya da yaptırımlar uygulamaya başlamıştır. Ukrayna Aracı (the Ukraine Facility) ve Avrupa Barış Aracı (the European Peace Facility) ile Ukrayna’ya ekonomik destek sağlayan AB, Ukraynalı askerlerin eğitim görmesi için girişim başlatmıştır.[17]

Ukrayna’ya verilen desteğin yanında AB’nin de kendi güvenliği ve savunmasını garanti altına almak için savaşın başlamasının ardından bazı adımlar attığı gözlemlenmiştir. Bunlardan bir tanesi olan 10-11 Mart 2022 tarihinde kabul edilen Versay Bildirisi’nde, (Versailles Declaration) savunma harcamalarının ve yatırımlarının artırılması için uzlaşıya varılmıştır. Aynı zamanda, üye ülkelerin ortak yatırımlar yapma için teşvik edileceği ve operasyon becerilerinin de artırılacağı ifade edilmiştir.[18] 21 Mart 2022 tarihinde Konsey tarafından kabul edilen Stratejik Pusula (Strategic Compass) da bu yönde atılan adımlardan bir diğeridir. Bu belge ile Birlik, 2030 yılına kadar güvenlik ve savunma politikasının güçlendirilmesi için bir plan ortaya koymuştur. Bu kapsamda “eylem, yatırım, ortak ve güvenlik” olmak üzere dört sütun belirleyerek savunma politikası geliştireceğini duyurmuştur.[19] Avrupa’nın savunma sanayiisinin rekabetçiliğini artırarak arz güvenliğini sağlama amacıyla Komisyon tarafından 2024’te geliştirilen Avrupa Savunma Sanayii Programı (European Defence Industry Programme) 2025-2027 yılları için 1,5 milyar avroluk bir bütçe ile bu sektörü desteklemeyi hedeflemektedir.[20]

Diğer gelişme ise ABD’nin Avrupa’ya olan bakış açısının dönüşmeye başlaması ve bunun Donald Trump’ın yeniden ABD Başkanı olmasıyla birlikte son derece net bir hâle gelmesidir. ABD dış politikasının odağı değişmeye başladığı özelikle Obama yönetiminden itibaren Avrupa’ya ilginin Asya’ya yönelmeye başladığı görülmüştür. Hatta 17 Kasım 2011’de Avustralya’da yaptığı konuşmada Asya-Pasifik’in AB güvenlik politikasının en önemli önceliği olduğunu ifade etmiştir.[21] Obama’nın “Pivot to Asia” projesiyle yani ABD’nin askerî, diplomatik ve ekonomik olarak Hint-Pasifik’e odaklanacağını açıklaması[22] bunun en önemli göstergesi olmuştur. Obama döneminde ABD dış politikasında Avrupa’nın yeri önemli olma özelliğini korusa da artık “öncelikli” değildir. Bunun yanında, NATO’ya olan bağlılığının devam ettiğini sık sık vurgulamıştır.[23]

Obama başkanlık yaptığı dönemde Avrupa’nın savunma harcamalarını artırması ve beceri açığının azaltılması gerektiğini ifade etmiştir.[24] Dolayısıyla NATO’yu desteklemeye devam etse de Avrupa ülkelerinin de savunma harcamalarındaki yükü üstlenmeleri gerektiğini savunduğu görülmüştür. Bu durumla paralel olarak zaman içerisinde Avrupa’daki askerî varlığın da azaldığı dikkat çekmektedir. Soğuk Savaş sırasında 470.000’e kadar ulaşan Avrupa’daki ABD’li asker sayısının Clinton döneminde 1997 yılında 117.00’e düştüğü ve 2013 yılında ise sayısı 63.000 olduğu bilinmektedir. 2025 yılının nisan ayı itibarıyla ise bu sayı 84.000’dir.[25]

Avrupa’nın savunma harcamalarını artırması gerektiğini en yüksek sesle savunan kişilerin başında ABD Başkanı Donald Trump gelmektedir. ABD 2016 Başkanlık Seçimleri kampanyası sırasında NATO için söylediği “modası geçmiş” ve “NATO’yu bırakmak zorunda kalabiliriz” açıklamaları[26], Avrupa savunmasının geleceği için önemli bir sinyal niteliği taşıyordu.. İktidara geldiği zaman da benzer açıklamaların dozunu artıran Trump, 2017 yılında gerçekleştirdiği ilk yurtdışı ziyaretlerinden biri olan Brüksel’de, NATO müttefiklerinin önünde savunma harcamalarının artırılması gerektiğini, yükümlülüklerini yerine getirmeyen müttefiklerin vergilerini ödeyen ABD vatandaşlarına haksızlık yaptığını ifade etmiştir.[27] Aynı zamanda başkanlık yaptığı sırada NATO’dan ayrılma niyeti olduğuna ve kendisinin NATO şüpheciliğine dair haberler basında sıklıkla kendine yer bulmuştur.[28]

ABD Başkanı Trump ikinci döneminde de NATO şüpheciliğini sürdürmektedir. 2024 yılının aralık ayında NATO müttefikleri için ödeneklerini vermek zorunda olduklarını ve ABD’ye adil davranmazlarsa ABD’yi NATO’dan çıkarmayı düşüneceğini ifade eden Trump[29], 2025 yılının ocak ayında ABD’nin Grönland’ı satın almayı istediğini açıkladığı için Avrupalı müttefikleri ile ilişkileri oldukça gergin bir noktaya gelmiştir. Ayrıca, 2025 yılının mart ayında ABD’li yetkililerin NATO’da bir politika değişikliğine gidileceği yönünde yaptığı açıklama da dikkat çekmiştir. Buna göre savunma harcaması eşiğini karşılamayan ülkenin saldırıya uğradığı takdirde ABD tarafından savunulmayabileceği açıklanmıştır.[30] Ek olarak, Ocak 2025’te gerçekleşen Dünya Ekonomik Forumu’nda yaptığı açıklamada Avrupalı müttefiklerin savunma harcamalarını %5’e çıkarmaları gerektiğini vurgulamıştır. Aynı zirvede bu açıklamanın benzerini gerçekleştiren NATO Genel Sekreteri Rutte, Trump’ın haklı olduğunun altını çizerek sorunun ABD değil Avrupa olduğunu belirtmiştir.[31]

Avrupa’nın savunma harcamalarını artırması ve bağımsız güvenlik politikası inşa etmesi yönünde açıklamalarıyla öne çıkan iki Avrupalı lider ise Fransa Cumhurbaşkanı Macron ve Polonya Başbakanı Tusk’tır. “Stratejik özerklik” konuşmasının dışında da sıklıkla Avrupa’nın ABD’den bağımsız olması gerektiği açıklamaları yapan Macron, Kasım 2024’te Avrupalıların stratejik bir uyanma yaşamak zorunda olduklarını ve sonsuza kadar Avrupa’nın güvenliğini ABD’ye bırakamayacağını ifade etmiştir.[32] Ocak 2025’te AB Konseyi Dönem Başkanlığı’nı devralan ve belirlenen önceliklerin başına güvenliği koyan Polonya’nın Başbakanı Donald Tusk, AP’deki konuşmasında dünyanın daha da tahmin edilemeyen bir hâle geldiğine işaret etmiştir. Açıklamasında halkın Avrupa’nın güvenliğinden emin olması gerektiğini belirterek Amerika’dan güvenliği sağlamasının istenmemesi gerektiğini, Avrupalıların kendilerine bu konuda ne yapılması gerektiğini sorması gerektiğini vurgulamıştır.[33] Yine bu görüşü destekleyecek bir şekilde Mart 2025’te yaptığı açıklamada “500 milyon Avrupalının kendilerini 140 milyon Rus'tan korumak için 300 milyon Amerikalıya bağımlı olmasının, bir paradoks olduğunu” ifade etmiştir.[34]

2. Dünyada Savunma Harcamaları ve NATO’daki Durum

Avrupa’nın savunma harcamalarının artması gerektiği konusunda farklı seslerin yükselmesi, ABD’nin politika değişikliği ve Rusya tehdidi dikkatleri Avrupa’nın ve NATO’nun savunmasının durumuna çekmiştir. Ancak dünyada çeşitli çatışma alanları ve farklı bölgesel tehditler söz konusudur. Değişen jeopolitik koşullar sadece Avrupa’yı değil diğer dünya ülkelerini de güvenlik konusunda politika değişiklikleri yapmaya yöneltmektedir.

2014 yılında Rusya’nın Kırım’ı ilhak etmesinin ardından artan güvenlik endişelerinin Batı ülkelerinde yol açtığı en önemli gelişmelerden bir tanesi NATO savunma harcamaları hedefinin %2’ye çıkarılmasıdır. Bu karar 2014 yılında Galler’de gerçekleşen NATO Hükümet ve Devlet Başkanları Zirvesi’nde bir araya gelen devlet ve hükümet başkanları tarafından alınmıştır. Bu zirvede kabul edilen Galler Zirvesi Bildirisi’nde liderler Rusya’nın Ukrayna’ya askerî müdahalede bulunmasını kınayarak Rusya’nın askerî güçlerinin Ukrayna’dan ayrılmasını talep etmişlerdir. Bağımsız, egemen, istikrarlı, demokrasiye bağlı bir Ukrayna’nın Avro-Atlantik güvenliği için önemli bir unsur olduğu belirtilmiştir. Bununla beraber, müttefik ülkelerin GSYH’leri arttıkça savunma harcamalarını da reel olarak artırmayı amaçlayacaktır. Ek olarak, müttefik ülkeler, 10 yıl içerisinde GSYH’lerinin %2’sini savunma harcamaları için ayırmayı da hedeflemişlerdir.[35] NATO ile benzer şekilde PESCO’da da Üye Devletlerin savunma bütçelerini düzenli olarak artırmalarına ilişkin bağlayıcı hüküm mevcuttur.[36]

2022 yılında Rusya’nın Ukrayna’yı işgali, ABD Başkanı Trump’ın Avrupa savunmasına olan bakışı ve AB’deki stratejik özerklik tartışmalarının bir sonucu olarak NATO da savunma harcamaları hedefini değiştirmeye ilişkin tartışmalar 2025 yılında hız kazanmıştır. Kamuoyunda NATO ülkelerinin savunma harcamalarının artırmasına ilişkin gündemin yoğunlaşması üzerine İspanya’da protestolar başlamıştır. İspanya’da özellikle sol partilerin yer aldığı protestoların amacı, savunma harcamalarının artırılmasına ve yeniden silahlanmaya karşı durmaktır.[37] Bununla beraber, İspanya Başbakanı Pedro Sánchez ise NATO Zirvesi’nden önce NATO Genel Sekreteri Mark Rutte’ye bir mektup yazarak İspanya’nın görevlerini yerine getirmeye ve Avrupa güvenlik mimarisine katkıda bulunmaya devam edeceğini ifade etmiştir. Öte yandan, İspanya’nın söz konusu harcama hedefine uyamayacağını da eklemiştir.[38]

Bu gelişmelerin ardından 24-25 Haziran 2025 tarihinde Lahey’deki NATO Zirvesi Sonuç Bildirisi’nde müttefikler terör tehdidi ve Rusya’nın Avro-Atlantik güvenliğinde yarattığı endişeden dolayı yeni savunma harcama hedefini yıllık olarak GSYH’nin %5’i olarak belirlemişlerdir. Söz konusu %5 hedefi iki kısımdan oluşmaktadır. Buna göre müttefikler GSYH’lerinin en az %3,5’ini kabul edilen NATO tanımı kapsamında savunma ihtiyaçları için 2035 yılına kadar ayırmayı kabul etmektedir. Aynı zamanda, müttefikler kritik altyapıları korumak, sivil hazırlık ve dayanıklılığı sağlamak, inovasyonu desteklemek ve savunma sanayi temelini güçlendirmek amacıyla yıllık olarak GSYH’lerinin %1,5’ini ayıracaklardır. Sonuç bildirisinin devamında müttefikleri Ukrayna’ya yönelik desteklerine devam edeceklerini de teyit etmektedirler. [39]

Tablo 1: Askerî Harcamaların GSYH’ye Oranı (%)

Kaynak[40]: SIPRI[41]

SIPRI’den elde edilen verilerle oluşturulan Tablo 1, çeşitli ülkenin değişen savunma harcamalarına dair bilgiler içermektedir. Buna göre 2015 ve 2024 yılları arasında bazı ülkelerin GSYH’lerindeki savunma harcamaları oranlarının oldukça yüksek olmasına karşın birçok ülkenin oranının dikkat çekici bir şekilde düşük olduğu gözlemlenmektedir. Tabloda ilk dikkat çeken verilerden bir tanesi 2021 yılında %3,43 olan Ukrayna savunma harcamalarının 2022 yılında %25,64’e yükselmesidir. Rusya-Ukrayna Savaşı’nın sonucunda ortaya çıkan bu artışın 2023 yılında devam ettiği ancak 2024 yılında yaklaşık %2 oranında azaldığı görülmektedir. Öte yandan, Rusya’nın da dünyadaki birçok ülkeye kıyasla oldukça yüksek bir payı savunma harcamalarına ayırmasına rağmen, savaşla birlikte gerçekleştirdiği artış oranının Ukrayna kadar büyük olmadığı görülmektedir.

Bunun yanında, diğer bir dikkat çekici konu ise ABD’nin birçok ülkeye göre yüksek savunma harcaması yapmasına karşın, 2015-2018 yılları arasında bu harcamaları azaltmasıdır.  2018 ve 2024 arasında ise savunma harcamalarının daha dalgalı olduğu göze çarpmakla beraber 2024 yılı savunma harcama oranı 2023 yılına göre yükselmiştir. Diğer dünya ülkelerine kıyasla savunma harcamaları daha yüksek olan ülkeler ise Cezayir, Ermenistan, İsrail, Kuveyt, Suudi Arabistan, Umman ve Ürdün’dür. İsrail 2022 yılında %4,43 olan savunma harcamasını 2023 yılında %5,38 ve 2024 yılında ise %8,78’e çıkarmıştır.

Birleşik Krallık ise zamanla düşürdüğü savunma harcamaları oranını tekrar yükseltmiş ve 2024 yılında %2,28’e ulaşmıştır. Bosna-Hersek de yıllar içinde azalma trendi gösteren bir ülke olarak dikkat çekmiştir. Tablo 1’e göre Arjantin, Yeni Zelanda, İsviçre, Japonya ve Malezya gibi ülkeler savunma harcamaları oranının en düşük olduğu ülkelerdir.

Tablo 2: NATO Ülkelerinin Savunma Harcamalarının GSYH’lerindeki Payı (%)

Kaynak[42]: NATO[43]

1949 yılında kurulan NATO’ya üye olan ülkelerden Almanya Belçika, Bulgaristan, Çek Cumhuriyeti, Danimarka, Estonya, Finlandiya, Fransa, Hırvatistan, İspanya, İsveç, İtalya, Lüksemburg, Letonya, Litvanya, Macaristan, Polonya, Portekiz, Slovakya, Slovenya, Romanya ve Yunanistan aynı zamanda AB üyesidir.

2025 itibarıyla 32 üye ülkeden oluşan NATO ülkelerinin savunma harcamalarının 2014-2024 yılları arasında nasıl değiştiğini gösteren Tablo 2’ye göre NATO müttefiki ülkelerinin toplam harcamalarının 2017’ye kadar kayıp yaşadığı dikkat çekmektedir. Diğer yandan, 2018’den itibaren yeniden yükseliş yaşadığı ve 2022’de tekrar düştüğü görülmektedir. Ancak toplam savunma harcamaları 2024’te yaklaşık %0,20 oranında yükselmiş ve %2,71’e ulaşmıştır.

2014 yılında belirlenen %2 savunma harcamaları hedefinin bazı üye ülkeler tarafından sağlanmadığı dikkat çekmektedir. Arnavutluk, Bulgaristan, Çek Cumhuriyeti, Fransa, Almanya, Karadağ, Hollanda, Kuzey Makedonya, Slovakya, Romanya, İsveç ve Türkiye bu hedefe 2024 yılında erişen NATO üyesi ülkelerdir. 2024’te NATO müttefiklerinden biri olan İsveç, 2023 yılında %1,66 olan savunma harcamalarını ertesi yıl %2,14 oranına çıkarmıştır.

Savunma harcamalarının en yüksek seyrettiği ABD’nin, 2014-2024 yılları arasında sürekli olarak %3’ün üzerinde harcama yaptığı dikkat çekmektedir. Bununla beraber Estonya’nın %3’e 2023 yılında, Yunanistan’ın 2021’de, Polonya’nın 2023 yılında ve Letonya’nın ise 2024 yılında ulaştığı belirtilmektedir. Diğer yandan, NATO ülkeleri arasında erişilen en yüksek savunma harcaması oranına 2024 yılında %4,12 ile Polonya ulaşmıştır. 2024 yılı en düşük savunma harcaması oranı ise %1,28 ile İspanya’ya aittir.

Şekil 1: NATO Ülkelerinin GSYH’deki Savunma Harcamalarının Payındaki Değişim (%))

Kaynak: NATO

Şekil 1 2014 ve 2024 yılları arasında NATO ülkelerinin savunma harcamalarındaki değişimini ortaya koymaktadır. Buna göre 2024 yılı harcama oranlarının 2014 yılı ile mukayese edildiğinde yükseldiği dikkat çekmektedir. 2024 yılı oranının 2014’e kıyasla düşük olduğu tek müttefik ülke ABD’dir. Bunun yanında, Hırvatistan’ın 2014 ve 2024 yılı oranlarının aynı olduğu göze çarpmaktadır. Ek olarak, iki dönem arasındaki farkın en yüksek olduğu ülkeler ise Rusya’ya coğrafi olarak yakın iki ülke olan Polonya ve Letonya’dır. Türkiye’nin 2014 yılında GSYH’de savunma harcama payının oranı %1,45 iken 2024 yılında bu oran %2,09’a çıkmıştır.

Tablo 3: NATO Ülkelerinin Savunma Harcamalarında Ekipman Payı (%)

Kaynak: NATO

2014’te gerçekleşen Galler Zirvesi’nde alınan karara göre üye ülkeler savunma bütçelerinin %20’den fazlasını AR-GE dâhil temel ekipmanlara ayırmaya devam edecektir. Galler Zirvesi’nde ortaya koyulan %20 hedefinin Türkiye, ABD, Birleşik Krallık, İsveç, Norveç, Lüksemburg ve Fransa tarafından 2014-2024 döneminde karşılandığı görülmektedir. Bununla beraber, Danimarka ve Estonya’nın 2024 yılı harcamalarının bir önceki yıla göre bir artış gösterdiği de dikkat çekmektedir. Tablo 3’e göre 2024 yılında savunma harcamalarındaki ekipman payı en yüksek olan ülke Polonya iken en düşük ekipman payı ise Belçika’dır.

2020 yılından itibaren harcamalardaki ekipman payını düzenli olarak artıran ülkeler Arnavutluk, Birleşik Krallık, Bulgaristan ve Polonya ve Slovenya’dır. Letonya ise 2021 yılından itibaren düzenli olarak yükseltmiştir. Ek olarak, en yüksek orana 2018 yılında ulaşan Türkiye’nin 2024 yılında %34,18 oranında pay ayırdığı görülmektedir.

Tablo 4: NATO Ülkeleri Askerî Personel Sayısı (bin)

Kaynak: NATO

Tablo 4, NATO üyesi ülkelerdeki personel sayısını göstermektedir. Tabloya göre toplam personel sayısı 2014 yılından beri 3 milyonun üzerinde olsa da istikrarlı bir artış gözükmemektedir. Bununla beraber, en yüksek personel sayısına 2024 yılında ulaşıldığı dikkat çekmektedir. En yüksek personel sayısına sahip ülke aynı zamanda en çok nüfusa sahip olan ABD’dir. ABD’yi sırasıyla Türkiye ve Polonya takip etmektedir. Rusya-Ukrayna Savaşı’nın başlamasının ardından Polonya, Estonya ve Litvanya’nın personel sayılarının artış gösterdiği görülmektedir.

3. AB Üye Ülkelerinin Savunma Harcamaları ve Yatırımları

AB Üye Devletlerinin 23 tanesi aynı zamanda NATO üyesi olduğundan savunma harcamaları konusunda hedefleri de 2014 yılından beri %2’dir. Bunun yanında Malta hariç diğer 26 AB üyesi ülkenin katıldığı PESCO da bazı hedefler belirleyerek Üye Devletlere çerçeve çizmiştir.

2017 yılında Konsey kararıyla kurulan PESCO[44], Üye Devletler arasında sağlanacak iş birliği ile Avrupa vatandaşlarının güvenliğini sağlamak amacıyla kabiliyetlerin geliştirilmesi hedefiyle kurulmuştur. PESCO’nun sağladığı çerçeve sayesinde kapasite projelerinin geliştirilmesi ve yatırım sağlanması, operasyonel hazırlıklılık düzeyinin artırılması ve Üye Devletlerin silahlı kuvvetlerine katkı sağlanması amaçlanmaktadır.

PESCO tarafından ortaya koyulan bağlayıcı taahhütlerden ilki hedeflere ulaşılması için savunma bütçelerinin düzenli olarak artırılmasıdır. Bir diğeri ise savunma kabiliyeti projelerine katılarak savunma yatırımı harcamalarının toplam savunma harcamalarının %20’sine yükseltilmesidir. Üçüncüsü ortak stratejik savunma kabiliyeti projelerinin artırılmasıdır. Bir diğeri toplam savunma harcamalarının %2’sine yakın bir orana ulaşmak için savunma araştırma ve teknolojisine ayrılan harcama payının artırılmasıdır.[45] Sonuç olarak, Malta hariç diğer AB üyesi ülkelerin savunma alanında ortak projeler geliştirmesi ve bütçelerini artırmaları beklenmektedir.

Üye Devletler dışında AB düzeyinde de savunma harcamalarının artırılması yönünde bir beklenti söz konusu olmuştur.  10-11 Mart 2022 tarihinde gerçekleşen Versay Zirvesi’nde alınan kararlar arasında savunma önemli bir yer tutmaktadır. Buna göre AB’nin savunma kabiliyetlerini ve yenilikçi teknolojileri geliştirmek için yatırımlarını artırması gerekmektedir. Zirvede liderler savunma harcamalarının artırılması, ortak satın alımlar ve projeler için teşvikler sağlanması, sivil, savunma, uzay araştırmaları ve inovasyonları arasında sinerji yaratılması gibi konularda uzlaşmışlardır.[46] Ayrıca, 21 Mart 2022 tarihinde gerçekleşen Dış İlişkiler Konseyi’nde kabul edilen Stratejik Pusula’da (the Strategic Compass) ortaya koyulan sütunlardan biri yatırımdır. Bu bağlamda kabiliyetler ve yenilikçi teknolojiler için daha fazla yatırım yapılması ve bağımlılıkların azaltılması gerektiği vurgulanmıştır. Savunma kabiliyetlerinin geliştirilmesi ve yeni tehditlere daha iyi yanıt verilmesi için planlama yapılması gerektiği ifade edilerek savunma için daha çok harcama yapılmasına ihtiyaç olduğu belirtilmiştir. Stratejik Pusula’da öne çıkarılan bir diğer sütun ise ortaklık yapılması ve iş birliğinin artırılmasıdır. NATO ve BM ile gerçekleştirilecek siyasal diyalogların yanında ABD, Kanada, Birleşik Krallık ve Japonya gibi aynı değerleri taşıyan ülkelerde ikili ortaklıkları geliştirilebileceği gibi Batı Balkanlar ve doğu ile güney komşular, Afrika, Asya, Latin Amerika ile iş birlikleri oluşturulabilecektir.[47]

Bunların dışında bu amaç doğrultusunda AB düzeyinde atılacak somut en önemli adım ise yeni yapılacak çok yıllı mali çerçevedir. 2028-2034 Çok Yıllı Mali Çerçeve’de (Multiannual Financial Framework- MFF) savunmaya ne kadar pay ayrılacağı da tartışılan bir konu olmuştur. Avrupa Komisyonun Temmuz 2025’te sunması planlanan uzun dönemli bütçesi üzerine yapılan tartışmalarda Avrupa Halk Partisi (European People’s Party-EPP), yeni bütçede rekabetçilik ve savunmanın yeni önceliklerle daha uyumlu olmasını beklediklerini belirtmiştir. Avrupa Halk Partisi’nin savunmanın önceliklendirilmesine yönelik bir talebi olduğu ve harcamaların bütçeye entegre edilmesi gerektiğini de eklemiştir.[48]

Avrupa Havacılık, Güvenlik ve Savunma Sanayii Derneği (European Aerospace, Security and Defence Industries-ASD) de benzer bir açıklama yaparak Avrupa’nın jeopolitik rekabetin ve dönüşümün arttığı dünyada stratejik davranması gerektiğini belirtmiştir. Böylece, Avrupa’nın rekabetçiliğine ve egemenliğine yatırım yapılması gerektiğini ifade eden ASD, bu kapsamda 2028-2034 Çok Yıllı Mali Çerçeve’nin oldukça önemli olduğunu ve sektörlere özel yatırımlar yapılması tavsiye edilmiştir. Savunma yatırımları için 100 milyar avro sarf edildiği takdirde Avrupa Savunma Sanayi Teknolojisi Temeli’nin (European Defence Technology Industrial Base- EDTIB) gelişmesine önemli katkı sağlayacağı vurgulanmıştır.[49]

Bu gelişmelerin ardından Avrupa Komisyonu 16 Temmuz 2025 tarihinde çok yıllı mali çerçevenin ilk taslağını açıklayarak yeni bütçenin yaklaşık 2 trilyon avro değerinde olduğunu belirtmiştir. Yeni bütçenin daha esnek olacağını ifade eden Komisyon, rekabetçiliği artırmayı, tedarik zincirinin güvenliğini sağlamayı ve inovasyonu desteklemeyi hedeflediklerini ifade etmiştir.[50] Teklif edilen yeni uzun dönemli bütçede savunmaya ayrılan pay ile Avrupa Savunma Birliği’nin (European Defence Union) kuvvetlendirilmesi ve savunma girişimlerinin ivme kazandırılması hedeflenmektedir. Küresel gerilimin yükselmesinden dolayı AB’nin hazırlığının artırılması gerektiği belirtildiği gibi, AB’deki yatırımların düşük olmasına vurgu yapılmaktadır. Ayrıca, inovasyonun hızlıca artıp kabiliyetlerin gelişmesi için Avrupa’da yatırım yapılmasına yönelik ihtiyaç öne çıkarılmaktadır. Böylece 2021-2027 Çok Yıllı Mali Çerçeve’de savunmaya ayrılan payı yeni bütçede beş katına çıkarılacağı vurgulanmıştır. Sonuç olarak yeni bütçe taslağına göre Avrupa Rekabetçilik Fonu’ndaki savunma ve uzay için ayrılan miktar 131 milyar avroya çıkarılacaktır.[51]

Tablo 5: 27 AB Üyesi Ülkenin Toplam Savunma Harcamalarının Değişimi (milyon avro) ve Savunma Harcamalarının GSYH’ye Oranı

Kaynak[52]: Avrupa Savunma Ajansı[53]

Tablo 5’e göre Üye Devletlerin toplam savunma harcamaları her yıl düzenli olarak artış göstermektedir. En yüksek savunma harcama oranına 2023 yılında ulaşılmıştır. Bunun yanında, 2018’den 2023’ GSYH’deki savunma harcamaları payının yükseldiği görülmektedir. Bu oran 2020, 2021 ve 2022 yıllarında aynıdır.

Tablo 6: 27 AB Üyesi Ülkenin Savunma Yatırımları, Savunma Ekipmanı Tedarik Harcaması, Savunma Yatırımlarındaki AR-GE ile Araştırma ve Teknoloji Miktarı (milyon avro)

Kaynak: Avrupa Savunma Ajansı

Savuma harcamaları üç unsur ile sınıflandırılmaktadır. Bunlar askerî ekipman ve altyapı (AR-GE dâhil), personel harcamaları ve operasyonlar ile varlık gösterme gibi diğer harcamalardan oluşmaktadır. Bu üçü arasında denge oluşturmak gerekmektedir.[54] Tablo 6, Üye Devletlerin toplam savunma yatırımları miktarı, savunma ekipmanı tedarik harcaması, AR-GE harcamalarında savunma, araştırma ve teknoloji harcamalarında savunmanın ne durumda olduğunu göstermektedir. 2018-2023 yılları arasındaki değişimi gösteren tabloda yıllar içerisinde bir artış olduğu görülmektedir. Buna göre en yüksek payın ekipman tedariki için ayrıldığı dikkat çekmektedir. Daha sonra AR-GE harcamalarındaki savunmanın payı ve araştırma ve teknoloji harcamalarında savunmanın payı takip etmektedir. Rusya-Ukrayna Savaşı’nın ardından 2023 yılında toplam savunma yatırımı miktar yaklaşık 13 milyon artmıştır.

Şekil 2’deki haritada AB Üye Devletlerinin 2023 yılında GSYH’lerinde savunma harcamalarının payı gösterilmektedir. Haritaya göre Rusya’ya yakın olan ülkelerin savunma harcamalarının diğer Üye Devletlere göre daha yüksek olduğu dikkat çekmektedir.

Şekil 2: AB Üye Devletlerinin GSYH’lerindeki Savunma Harcamalarının Payı 2023 (%)

Kaynak: Avrupa Savunma Ajansı

Not[55]: Bu harita yazar tarafından oluşturulmuştur.

Tablo 7: Kamu AR-GE Harcamalarında Savunma Alanında Bütçe Tahsisatları (milyon avro)

Kaynak:[56] Eurostat[57]

Tablo 8, kamu AR-GE harcamalarında savunma alanında çeşitli ülkenin bütçe tahsisatlarındaki değişimin nasıl olduğunu göstermektedir. En yüksek miktarda tahsisat yapan ülke ABD’dir. 2024 yılında ABD’nin harcamaları 98.538,433’e ulaşmıştır. AB Üye Devletleri tarafından toplam yapılan ödemelerin ise giderek artış gösterdiği dikkat çekmektedir.

AB üyesi ülkeler arasında kamu AR-GE harcamalarında savunmaya en çok pay ayıran ülke Almanya olmakla beraber, Üye Devletler arasında en yüksek harcama da 2014 yılında Almanya tarafından gerçekleştirmiştir. Almanya’yı Fransa takip etmektedir. İrlanda’nın ve Malta’nın harcama miktarının ise sıfır olması dikkat çekmektedir. 2024 yılında Türkiye’nin harcamaları ise bir önceki yıla göre artış göstermiş ve bunun yanında 2018-2024 yılları arasındaki en yüksek miktara 2018’de ulaştığı görülmektedir.

Tablo 8: Üye Devletlerin Toplam Savunma Harcamaları (milyon avro)

Kaynak[58]: Avrupa Savunma Ajansı[59]

Üye ülkelerin yaptığı savunma harcamalarında 2017-2023 yılları arasında genel bir artış trendi olduğu görülmektedir. Rusya-Ukrayna Savaşı’nın etkisiyle 2022 ve 2023 yıllarında harcama miktarı özellikle Rusya’ya yakın ülkelerde yükselmiştir. 2023 yılında Savunma harcamaları miktarının en yüksek olduğu ülkeler sırasıyla Almanya, Fransa ve İtalya’dır.

Tablo 9: Üye Devletlerin Toplam Savunma Harcamalarının GSYH’ye Oranı (%)

Kaynak[60]: Avrupa Savunma Ajansı

Savunma harcamalarının GSYH’deki payı üye ülkelerde genel olarak artış göstermektedir. Özellikle 2022 ve 2023 yıllarında Rusya’ya coğrafi olarak yakın ülkelerde önceki yıllara göre daha dikkat çekici bir artış söz konusu olmuştur. 2023 yılında bu oranın en yüksek olduğu ülkeler Estonya, Polonya ve Letonya’dır. En düşük olduğu ülkeler ise İrlanda, Lüksemburg ve Malta’dır. Sonuç olarak, harcama miktarının ve GSYH’ye oranının yüksek olduğu ülkelerin farklı olduğu görülmektedir.

Tablo 10: Üye Devletlerin Savunma Yatırımları (milyon avro)

Kaynak[61]: Avrupa Savunma Ajansı

Üye ülkeler savunma yatırımlarını yıllar içerisinde yükseltmişlerdir. 2022 ve 2023 yıllarında yılında en çok yatırım yapan ülkeler Almanya, Fransa ve Polonya olmuştur. En düşük ülkeler ise GKRY, İrlanda ve Slovenya olmuştur.

Sonuç olarak, 2022 yılında 239 milyar avro olan AB’nin toplam savunma harcamaları 2023’te 278 milyar avronun üzerine çıkmıştır. Bununla beraber, 2022 ve 2023 yılında savunma harcamaları GSYH’ye oranı sabit kalarak GSYH’nin %1,6’sını oluşturmuştur. AB’deki savunma yatırımları incelendiğinde 2023 yılında savunma yatırımlarının yaklaşık 72 milyar avro olduğu görülmektedir. 2022’de ekipman tedarik etmek için 48 milyar avro ayıran Üye Devletler bunu yaklaşık 12 milyar avro artırarak 61 milyar avroya yükseltmişlerdir. Öte yandan, AR-GE ve araştırma ve teknoloji için ayrılan miktarın düşük olduğu dikkat çekmektedir. Bir önceki yıla kıyasla yaşanan artış da oldukça kısıtlıdır. Dolayısıyla Üye Devletlerin savunma alanında ekipmana harcamalarının AR-GE’ye kıyasla oldukça düşük kaldığı görülmektedir.

Üye Devletlerin genelinde bakıldığında kamu AR-GE harcamalarında savunma alanında bütçe tahsisatlarının oldukça düşük olduğu görülmektedir. ABD’nin 2023 yılında yaklaşık 95 milyar avro tahsisat yapmasına karşın, AB’de bu miktarın yaklaşık 5 milyar avro olduğu dikkat çekmektedir. Bunun yanında, kamu tahsisatında önemli ölçüde yüksek harcama yapan iki ülke Almanya ve Fransa olmuştur. Üstelik, Almanya’nın 2024 yılında gerçekleştirdiği tahsisat 1 milyar avrodan fazla artmıştır.  Bu durumun üye ülkelerin savunma yatırımlarıyla da uyumlu olduğu görülmektedir. Almanya ve Fransa’nın yaptığı savunma yatırımları miktarı diğer ülkelerden yüksektir. Ayrıca, bu açığın oldukça yüksek olduğu dikkat çekicidir. Yalnızca Polonya, savunma yatırımları miktarında ve kamu AR-GE harcamalarında savunma alanında bütçe tahsisatlarında Fransa ve Almanya’ya yaklaşabilmiştir. Dolayısıyla üye ülkeler arasında savunma yatırımları ve kamu AR-GE harcamalarında savunma alanında bütçe tahsisatlarında dengesizlik vardır.

Diğer yandan, savunma harcamalarının GSYH’ye oranına bakıldığında Rusya’ya coğrafi olarak yakın olan ülkelerde bu oranın daha yüksek olduğu görülmektedir. AB ülkelerinde savunma harcamaları miktarı ve savunma harcamalarının GSYH’ye oranı Rusya-Ukrayna Savaşı’nın başladığı 2022 yılından itibaren özellikle artış göstermiştir. Bu konuda da üye ülkeler arasında bir denge olmadığı görülmektedir. Rusya’ya yakın ülkeler yaşadıkları endişeden dolayı savunma harcamalarının GSYH’ye oranını daha fazla artırmışlardır. Ancak savunma yatırımlarında Almanya ve Fransa’dan geri kaldıkları görülmektedir.

16 ülkenin savunma harcamalarını GSYH’ye oranı 2023 yılında bir önceki yıla göre yükseltmiştir. Bu oranı %2’ye ve üzerine çıkaran ülkeler ise Bulgaristan, Danimarka, Estonya, Finlandiya ve Macaristan’dır. GKRY, Hırvatistan, Romanya ve Yunanistan’da bu oran düşmüştür. Üstelik, bu oranın 2022 yılında %3,9 olduğu Yunanistan’da sonraki yıl bu oran %2,8’e düşmüştür.

Avrupa’nın Yeniden Silahlandırılması Planı/Hazırlık 2030 Planı

Avrupa’nın savunmasının yaşanan yeni gelişmelerin ardından gündeme gelmesiyle birlikte Komisyon Başkanı von der Leyen önemli bir girişim başlatarak 4 Mart 2025 tarihinde bir savunma paketi geliştirdiklerini açıklamıştır. Bu basın açıklamasında tehlikeli zamanlardan geçtiklerini ifade edilen von der Leyen, Avrupa’nın güvenliği için daha fazla sorumluluk alması gerektiğini vurgulamıştır. Yeniden silahlanma çağında olduklarının altını çizerek hem Ukrayna için kısa dönemde acil destek sağlanacağını hem de Avrupa’nın güvenliği için uzun dönemli sorumluluk alınacağını belirtmiştir. [62]

Bu kapsamda Avrupa’nın Yeniden Silahlandırılması Planı’nı (ReArm Europe Plan) geliştirdiklerini açıklayan von der Leyen, 800 milyar avronun bu plan kapsamında harekete geçirilebileceğini ve NATO ile yakın çalışılacağını ifade etmiştir. Ayrıca beş aşamada bu plan ile ilgili bir çerçeve ortaya koymuştur.[63]

• Planın ilk kısmında Üye Devletlerin savunma alanında kamu kaynaklarının kullanımının serbest bırakılması hedeflenmiştir. Bu bağlamda Komisyon, ulusal kaçış maddesinin (the national escape clause) aktive edilmesini böylece Üye Devletlerin Aşırı Açık Prosedürü’ne (the Excessive Deficit Procedure) takılmadan savunma harcamalarını artırabilmesi için teklif vermiştir.
• Planın ikinci kısmı ile Komisyon Üye Devletlere savunma harcamaları için 150 milyar avroluk kredi sağlanması için yeni bir araç oluşturmayı teklif etmektedir. Böylece hava ve füze savunması, topçu sistemleri, füze, mühimmat, dron ve dron karşıtı sistemler gibi ekipmanlara yatırım yapılarak ortak Avrupa güvenliğine destek sağlanması amaçlanmıştır.
• Dördüncü nokta ise kısa dönemde savunma yatırımlarına daha fazla kaynak ayrılması için Üye Devletlere daha fazla imkân ve teşviğin sağlanması amacıyla AB bütçesinin daha etkin kullanmasını içermektedir.
• Planın son iki parçası ise Tasarruflar ve Yatırımlar Birliği (the Savings and Investment Union) sürecinin hızlandırılması ve Avrupa Yatırım Bankası ile özel sermayenin harekete geçirilmesidir.

4 Mart 2025 tarihinde Komisyon Başkanı von der Leyen’in yaptığı açıklama ortaya koyduğu bu plan Komisyonun tekliflerinin çerçevesini çizmiştir. Daha sonra 19 Mart 2025 tarihinde Komisyon, Avrupa’nın Yeniden Silahlandırılması Planı/Hazırlık 2030[64] üzerine bir Beyaz Kitap yayımlayarak bu planı detaylandırmıştır.[65]

• Giriş:

• Beyaz Kitap’ta giriş kısmında Avrupa’nın büyüyen tehditlere maruz kaldığı belirtilerek barışın sağlanması için caydırıcılığın önemli olduğu ifade edilmektedir.
• Avrupa’nın savunma alanındaki hazırlık düzeyinin zayıf olduğuna işaret edilerek bunun sebebi olarak yatırımın düşük olması gösterilmektedir.  Bununla beraber, Avrupa’nın bir kıta olarak savaştan ve düşmanca faaliyetlerden oldukça etkilendiği belirtilerek düşmanların demokrasiye ve Avrupa yaşam tarzına saldırdığı vurgulanmaktadır. Ek olarak, Beyaz Kitap’a göre bu düşmanlar, AB’nin siyasi olarak etkin ve stratejik bir yanıt veremeyeceğini düşünmektedir.
• AB’nin kendi geleceğini, güvenliğini, demokrasisini ve barışını garanti altına alması gerektiği belirtilmiş ve bu amaç doğrultusunda ortak eylem ve açık bir strateji geliştirilmesi gerektiği ortaya koyulmuştur.
• Ayrıca, ABD gibi stratejik ortakların Avrupa’dan ziyade dünyanın diğer bölgelerine odaklandığı da eklenmektedir.
• Sonuç olarak, Avrupa’nın yeniden silahlanması gerektiğine vurgu yapılarak askerî hazırlık düzeyinin ve savunma yatırımlarının artırılmasına yönelik ihtiyacın altı çizilmektedir.

• Stratejik Şartların Giderek Kötüleşmesi:

• Beyaz Kitap’ın “Stratejik Bağlamın Hızla Bozulması” bölümünde Avrupa’nın maruz kaldığı zorluklar hakkında detaylı bilgiler paylaşılmaktadır.
• Beyaz Kitap’a göre 2022 yılında Rusya’nın Ukrayna’yı işgal etmesinden önce de güvenlik tehditleri artmış ve bunun sonucu olarak ekonomik büyüme ve siyasal sistem olumsuz etkilenmiştir.
• Kuzey Afrika ve Orta Doğu’ya coğrafi olarak yakın olmanın sonucu olarak Avrupa göç, savaş ve iklim değişikliği gibi sorunların sonuçlarına maruz kalmaktadır. Ayrıca Arktik, jeopolitik rekabette yeni bir alanı haline gelmiştir.
• Beyaz Kitap, ABD’nin güvenlik garantörü rolüne atıf yapılarak ABD’nin bu rolü dengeleme sürecine girdiği belirtmektedir.
• Güvenlik tehditlerinin de ele alındığı Beyaz Kitap’ta mevcut tehditlerin birbirine bağlı olduğu ifade edilmektedir. Bu tehditler, şiddetli aşırılıkçılık, terör, hibrit saldırılar, uluslararası suç örgütlerinin eylemleri ve siber saldırılardır.
• Ele alınan bir diğer konu ise Avrupa’nın güvenlik tehditlerinin stratejik niteliği olmasının sonucu olarak AB’nin de stratejik bir yanıt vermesine yönelik ihtiyaçtır. Rusya ve Çin’in ortaya çıkardığı güvenlik tehdidinin stratejik bir niteliği olduğunun altı çizilmektedir.
• Beyaz Kitap’ta tartışılan bir diğer tehlike ise siber saldırılar, sabotajlar ve dezenformasyon kampanyaları dâhil büyüyen hibrid tehditlerdir.  Baltık Denizi’nde ve Karadeniz’deki artan sabotaj faaliyetlerine dikkat çekilerek denizcilik faaliyetleri ile denizdeki kritik altyapıların da tehdit altında olduğuna vurgu yapılmaktadır.
• Beyaz Kitap’ta işaret edilen diğer güvenlik sorunları arasında kritik ham maddelerin arzı ve küresel teknoloji yarışı yer almaktadır. Buna göre jeopolitik karşıtlıklar küresel teknolojik yarışı da tetiklemektedir.
• Bunun yanında, kritik ham maddelerin arz güvenliği ekonomik ve endüstriyel üretim için önem arz ettiği gibi aynı zamanda rekabetçilik ve savunma için de önemli bir unsurdur. Kritik ham maddeler çatışmaların ve rekabetin artış göstermesine yol açmaktadır.

•  Hazırlık 2030 Planı:

• Beyaz Kitap’ın bu bölümünde dünyada yaşanan değişimler karşısında Avrupa’nın caydırıcılık kapasitesini artırmasının önemine değinmektedir.
• Bununla beraber, Üye Devletlerin kendi birliklerine yönelik silahlı kuvvetlerin ihtiyaçları da dâhil olmak üzere konuşlandırmadan doktrine sorumluluklarını sürdürdüklerini vurgulamaktadır.
• Bunun yanında AB, tüm Üye Devletlerin güvenlik ve savunma çıkarlarını dikkate almak zorunda olduğu gibi onları destekleyip koordine etmek konusunda çaba sarf edecektir.
• Savunma sektörüne yapılacak büyük yatırımlar, sektörün öngörülebilirliğini artırmak ve bürokrasiyi azaltmak gibi girişimler AB’nin 2030 yılına kadar hedefledikleri arasında yer almaktadır.
• Bu kapsamda Birlik, Avrupa savunma endüstrisinde silah sistemlerinin gelişmesi, üretimi ve pazarlaması konusunda daha büyük iş birliklerinin sağlanması için çalışacaktır.
• Ayrıca, verimlilik düzeyini, birlikte çalışabilme seviyesini ve Üye Devletlerin satın alma kapasitesini artırmak için çaba gösterecektir. Aynı zamanda, ortaklıkların sağlanmasına katkı sağlayıp istikrarı ve öngörülebilirliği destekleyecektir.

• Açığın Kapatılması:

• Artan jeopolitik gerginliklerin sonucu olarak Avrupa’nın karmaşık askerî operasyonların yürütülebilmesi ve kısa süre içinde ihtiyacı olan varlıkları elde etmesi gerekmektedir.
• Bunun yanında, Avrupa savunmasının inşa edilmesi için NATO ile yakın iş birliğine de ihtiyaç duyulmaktadır.
• Ek olarak, Üye Devletlerin tükenen askerî donanım stoklarının ve ekipmanlarının yenilenmesi için acil yatırım ve eyleme gerek duyulduğu belirtilmektedir.
• İlerleyen günlerde acil adım atılması gereken ve stratejik ihtiyacın olduğu öncelik alanlarda Pan-Avrupa’da iş birliği yapılacağı da belirtilmektedir. Bu kapsamda kritik kabiliyet açıklarını kapatmak amacıyla AB Zirvesi’nin kılavuzluğu ile Üye Devletler arasında en acil kabiliyet önceliklerinin belirlenmesi gerektiği vurgulanmaktadır. Ayrıca, söz konusu açıkların kapatılması için istikrarlı ve uzun dönemli taahhütte ihtiyaç duyulduğu belirtilmektedir.
• Üçüncü olarak her kabiliyet için çerçeve belirlenmesi gerektiği ve bunun için Üye Devletler arasında anlaşılmış olmasına ihtiyaç duyulduğu ifade edilmektedir.
• Dördüncü olarak ise Üye Devletlere ihtiyaç duydukları finansmanın ve teşviklerin sağlanması gerektiği de eklenmektedir.
• Beyaz Kitap’ın devamında yedi öncelik alanı belirlenmiş ve bu alanlarda Avrupa savunmasının inşa edileceği vurgulanmıştır. Bu kabiliyet alanları hava ve füze savunması, topçu sistemleri, İHA’lar ve Anti-İHA sistemleri, askerî hareketlilik, yapay zekâ, kuantum teknolojisi ve elektronik harp, stratejik sağlayıcılar ve kritik altyapı koruması olarak belirlenmiştir.
• Beyaz Kitap’ın devamında kabiliyet açıklarına yönelik olarak alınacak tedbirlere ilişkin iş birliği vurgusu yapılmaktadır.
•  Kabiliyet açıklarının kapatılmasına yönelik geliştirilecek olan projelerin ölçeklerinin ve maliyetlerinin bir Üye Devletin kapasitesi için oldukça yüksek olduğu belirtilerek ortak satın alımların teşvik edildiğine dikkat çekilmektedir.
• Koordinasyon içinde atılan adımlar sayesinde maliyet açısından avantajlı olacağı ve Avrupa’daki savunma sanayi kapasitesini geliştireceği vurgulanmaktadır. Ortak satın alma kapsamında mühimmat, füze ve İHA’lar gibi ürünlerin büyük sayıda almanın en etkili yöntem olduğu belirtilmektedir.

• Ukrayna’ya Askerî Destekte Artış:

• Beyaz Kitap’ın bu kısmında AB ve Üye Devletlerin Ukrayna’ya yaklaşık 50 milyar avro değerinde askerî yardımda bulunduğu belirtilmektedir. Bunun yanında AB ve Üye Devletler Ukrayna’ya destek vermeye devam edeceklerdir.
• Savaşın bir sonucu olarak Ukrayna’nın inovatif savunma sanayi sektörünü ortaya çıkardığı da öne çıkarılmaktadır. Ukraynalı şirketlerin Avrupa’nın rekabetçiliğini artırdığı belirtilmektedir.
• AB, Ukrayna’yı askerî olarak desteklemenin yanında Ukraynalı tugayları eğitmeyi de taahhüt etmektedir.
• Ancak en dikkat çekici nokta, Ukrayna ve AB’deki savunma sanayileri arasındaki iş birliğini artırmaya yönelik girişimdir. Beyaz Kitap’a göre savaş Ukrayna’nın askerî kapasitesini artırmasına katkı sağlamış böylece Ukrayna savunma alanında dünyadaki önemli teknoloji ve inovasyon merkezlerinden biri haline gelmiştir. Dolayısıyla AB ve Ukrayna’daki savunma şirketlerinin iş birliğini artırarak bilgi paylaşımı yapması ve ölçek büyütmeleri tavsiye edilmektedir.

• Avrupa’da Güçlü ve Yenilikçi Savunma Sanayi:

• Beyaz Kitap’ın bu kısmında Avrupa’daki savunma sanayinin zayıflıkları ele alınmaktadır.
• Yatırımlar oldukça zayıf olduğu gibi sektör yerel pazarlara hitap etmektedir. Avrupa savunma sanayi, Avrupa’nın ihtiyaç duyduğu sayıda ve hızda savunma sistemi ve ekipmana sahip değildir.
• Bu sorunların çözülmesi için bir yönerge hazırlanacağı belirtilmektedir.
• AB’nin endüstriyel kapasiteyi desteklemesi, bağımlılıkları azaltması, kritik sanayilerdeki girdilerin arz güvenliğini sağlaması, AB’de savunma ekipmanı pazarı kurulması, var olan kuralların sadeleştirilmesi ve bürokrasinin azaltılması, inovasyonun hızlandırılması için AR-GE’nin artırılması, savunma sektöründe yeteneklerin ve becerilerin geliştirilip teşvik edilmesi gerektiği belirtilmektedir.
• Bu kapsamda ele alınan konulardan ilki Avrupa savunma sanayisinin öngörülebilirliğini artırmak ve uzun dönemli yatırımlar sağlamaktır. Bunun için Avrupa Savunma Ajansı bir çerçeve hazırlayarak Üye Devletlerin büyük miktarda ve ortak olarak satın alımlar yapmasını sağlamalıdır.
• Bunun yanında, değer zincirinin dayanıklılığını sağlamak da AB’nin savunma hazırlığı için önem arz eden bir diğer konudur. Dolayısıyla bağımlılıkları silah haline getirme riskine karşı olarak ekonomik güvenliğin sağlanması gerektiği vurgulanmaktadır.
• Aynı zamanda, kritik ham maddelerin de ortak satın alınması için platform oluşturulacağı da eklenmektedir.
• Bununla beraber, savunma alanında yapılacak satın alımlara yönelik kuralların ve prosedürlerin sadeleştirilmesi ve bunların arasında uyum sağlanması da teşvik edilen konular arasında yer almaktadır.

• Savunma Harcamalarında Artış:

• Beyaz Kitap’ın bu bölümünde 2021 ve 2024 yılları arasında Üye Devletlerin savunma harcamalarının %31 oranında artış gösterdiğine ve 326 milyar avroya ulaştığına dikkat çekilmektedir.
• Bunun yanında 2021 yılına göre 2024 yılı savunma yatırımları harcamalarının da neredeyse iki katına çıktığı vurgulansa da bununla beraber Avrupa savunma harcamalarının Rusya ve Çin’den düşük olduğu da belirtilmektedir. Bu bağlamda Komisyon yatırımın düşük olması sorununa yanıt olarak beş adet sütun ortaya koymuştur.
• Bunlardan ilki Üye Devletlerin savunma yatırımlarını artırmalarına destek olmak amacıyla oluşturulacak yeni bir finansal araçtır. Buna göre Avrupa Birliği’nin İşleyişi Hakkındaki Anlaşma’nın (Treaty on the Functioning of the European Union) 122’nci maddesi kapsamında Komisyon, Üye Devletlere AB bütçesi tarafından desteklenen kredi sağlaması yönünde teklif etmektedir. Avrupa için Güvenlik ve Eylem (SAFE) adlı bu araç 150 milyar avroya kadar kredi sağlayarak Üye Devletlerin savunma yatırımlarını destekleyecektir. SAFE aracılığıyla Avrupa savunma sanayisinin en az iki ülkenin gerçekleştireceği ortak satın alımlarla destekleneceği belirtilmektedir. Bu ülkelerden bir tanesinin bir Üye Devlet olması zorunlu olmakla beraber diğer ülke yine bir Üye Devlet veya Avrupa Ekonomik Alanı üyesi bir ülke ve Ukrayna olabilir. Ayrıca, diğer ortak ülkelerin kurumlarının ve ürünlerinin, AB ile mali ve tedarik güvenliği konusunda anlaşıldığı takdirde ortak tedarikler için uygun olduğu belirtilmektedir.
• İkinci sütun ise İstikrar ve Büyüme Paktı’ndaki ulusal cayma maddesinin (the national escape clause) koordineli şekilde faaliyete geçirilmesidir. Bu kapsamda Komisyonun yayımlamış olduğu tebliğde Üye Devletlerin ulusal cayma maddesini aktive ederek savunma harcamalarını yükseltmek için esneklik sağlayabilmeleri teklif edilmiştir. Bu esneklik sayesinde Üye Devletlerin GSYH’lerinin %1,5’i kadar ek bir savunma harcaması yapabilmeleri hedeflenmektedir. Böylece dört yıl içerisinde savunma yatırımlarının 150 milyar avroluk finansman da dâhil olarak en az 800 milyar avroya ulaşabileceği tahmin edilmektedir. Bu harcamalar ulusal kaçış maddesi hükümleri uyarınca otomatik olarak uygun olacaktır. 
• Üçüncü sütun ise daha büyük yatırımlar için var olan AB araçlarının daha esnek olmasıdır. İlk olarak AB’nin atacağı adımlardan biri Avrupa savunma yatırımlarını artırılmasına yönelik olarak AB bütçesinden destek sağlamaktır. Ayrıca uyum politikası kapsamında finansmanın savunma öncelikleri için harcanması amacıyla ulusal ve yerel kurumların çalışabileceği de eklenmektedir. Avrupa Yatırım Bankasının (AYB) katkı sağlaması da bir diğer sütun olarak belirlenmiştir.
• Bir diğer sütun ise özel sermayeyi harekete geçirmektir. Beyaz Kitap, kamu yatırımlarının yeterli olmayabileceğini, bu sebeple KOBİ’ler dâhil Avrupalı şirketlerin sermayeye daha rahat ulaşmalarının önemli olduğunu belirtmektedir.
• Savunma sektöründeki KOBİ’lerin %44’ü için sermayeye erişimin hala bir endişe kaynağı olduğu ve Birleşik Krallık ile ABD’deki KOBİ’lere göre daha az fırsatları olduğu ifade edilmektedir. Bu doğrultuda Tasarruflar ve Yatırımlar Birliği’nin de rekabetçiliği artırarak destek sağlayabileceği vurgulanmaktadır.
• Son sütun ise finansal öngörülebilirliktir. Komisyonun Avrupa savunmasının finansmanı ve Avrupa Savunma Sanayi Teknolojisi Temeli’ni (European Defence Technology Industrial Base- EDTIB) güçlendirmek için ek kaynak oluşturmak amacıyla çaba gösterecektir. Ek olarak, yeni çok mali çerçevenin yani uzun dönemli AB bütçesinin AB savunmasının desteklemesi için çerçeve geliştirmesi için çalışılacağı ifade edilmektedir.

• Ortaklıklarla Geliştirilmiş Güvenlik:

• Beyaz Kitap’ın bu bölümünde güvenlik zorluklarının uluslararası iş birliği gerektiren küresel etkilere neden olduğu belirtilmektedir.
• Bu sebeple AB’nin küresel çapta ikili, bölgesel ve çok yönlü ortaklıklar geliştirerek inovasyon ve gelişim alanlarına katkı yapacağı da belirtilmektedir.
• Bu hedef doğrultusunda ilk olarak NATO ile yapılan iş birliğinin önemine değinilerek 23 AB ülkesinin kabiliyetlerine katkı yaptığı vurgulanmaktadır.
• Daha sonra ABD ile AB’nin transatlantik tedarik zinciri oluşturma yönünde çabaların devam ettirilmesi gerektiği belirtilerek uzay, siber ve deniz güvenliği alanlarındaki tedarik için iş birliği yapılması için tartışılacağı da eklenmiştir.
• Birleşik Krallık’ın da savunma ve güvenlik alanında önemli bir ortak olduğu belirtilerek bu konulardaki iş birliğinin derinleştirilebileceği ve ortaklık kurulabileceği ifade edilmektedir.
• Diğer yandan, Avrupa bütçesine AB savunma programlarına katkı yaparak dâhil olan Norveç ile ortaklık başlatıldığı ve diyaloğun geliştirileceği ifade edilmektedir. 
• Kanada ile ileri düzeye taşınacak iş birliğinin de transatlantik güvenliği için değerli olduğunun altı çizilerek ortaklık sayesinde savunma sanayi üretiminde gelişme sağlanabileceğinin altı çizilmektedir.
• Avrupa genişleme ülkeleri ve komşu ülkelerle (Arnavutluk, İzlanda, Karadağ, Moldova, Kuzey Makedonya ve İsviçre) karşılıklı faydaya dayanan iş birlikleri geliştirmelidir. Ek olarak Türkiye de ele alınmaktadır. Türkiye, Ortak Güvenlik ve Savunma Politikası’nda uzun süredir bir ortak ve bir aday ülke olarak nitelendirilmektedir. Buna göre Birlik, Türkiye ile, AB için önemli tüm konularda iş birliğini artırmak için eşit bir taahhüt temelinde, tüm ortak çıkar alanlarında karşılıklı yarar kapsamında bir ortaklık geliştirmek için yapıcı bir şekilde çalışmaya devam edecektir. Ayrıca bunun Avrupa Zirvesi’nde Nisan 2024’te alınan kararla uyumlu olduğu belirtilmektedir.

• Avrupa Savunması için İlerleme Yolu:

• İlk olarak Üye Devletler, nisan sonuna kadar ulusal cayma maddesini faaliyet geçirme yönündeki talepleri bildirmeye davet edilmektedir.
• İkincisi, Konsey, SAFE aracını kabul etmeye davet edilmektedir. Daha sonra, Üye Devletler Avrupa Savunma Sanayi Stratejisi’nin (the European Defence Industry Strategy-EDIS) belirlediği en az %40 hedefine ulaşmak için tedarik düzeyini artırmalıdır.
• Aynı zamanda, Komisyon, Ukrayna savunma sanayisinin Tek Pazar’a entegre olmasını da teşvik edeceğini vurgulamaktadır.

 

4. SAFE Aracı

Avrupa’nın Yeniden Silahlandırılması Planı hakkındaki Beyaz Kitap’ın yayımlanmasının ardından yaşanan gelişmelerden bir tanesi Komisyonun 30 Nisan 2025 tarihinde 12 Üye Devletin ulusal kaçış maddesinin aktive edilmesi yönünde yaptıkları başvuru üzerine gerçekleştirdiğini açıklamasıdır[66]. Belçika, Danimarka, Estonya, Finlandiya, Almanya, Yunanistan, Macaristan, Letonya, Polonya, Portekiz, Slovakya ve Slovenya olmak üzere 12 Üye Devletin Komisyona yaptığı başvuru Avrupa’nın Yeniden Silahlandırılması Planı ile devletlerin bütçe engeline takılmadan savunma harcamalarını artırmalarını sağlayacaktır. Komisyon bu talebin değerlendirileceğini açıklamıştır. Daha sonra başvuru yapan ülkelerin sayısı 18’e yükselmiştir.[67]

Başvuruların gerçekleşmesinin ardından 27 Mayıs 2025 tarihinde yapılan Genel İşler Konseyi’nde SAFE aracı kabul edilmiştir.[68] SAFE aracılığıyla AB, Avrupa Savunma Teknolojik ve Endüstriyel Temeli’nde (European defence technological and industrial base - EDTIB) yapılacak büyük kapsamda ve acil yatırımlara kaynak sağlanacaktır.

• SAFE aracılığıyla savunma sanayii üretimi yatırımı yapmak isteyen ülkelere destek verilecektir. Ancak tedariklerin ortak şekilde gerçekleşmesi planlanmaktadır yani az iki ülkeyi kapsamaktadır.  İki ülkeden birinin Üye Devletlerden biri olması gerekmektedir. Ancak diğeri bir başka Üye Devlet olabileceği gibi, EFTA üyesi, Avrupa Ekonomik Alanı (EEA) üyesi ya da Ukrayna olabilmektedir. Bu ülkelerden tedarik sağlanacağı gibi bunun yanında aynı zamanda söz konusu ülkelerden satın alım da yapılacaktır.
• Bunun yanında, mevcut jeopolitik durum sebebiyle büyük miktarda yatırım yapma ihtiyacı olduğundan dolayı SAFE ile tek bir Üye Devlet de sınırlı bir süre boyunca satın alım yapabilecektir.
• SAFE aracılığıyla AB, talep eden Üye Devletlere ulusal planlarına uygun olarak 150 milyar avroya kadar kaynak sağlayacaktır.
• Aday ülkelerin, potansiyel aday ülkelerin ve AB ile Güvenlik ve Savunma Ortaklığı kurmuş olan ülkelerin SAFE ile ortak satın alımlara katılmaları mümkün olacaktır. Ayrıca bu araç sayesinde üçüncü ülkelerle de ikili veya çok taraflı anlaşmalar yapılabilecektir.
• SAFE kapsamında finanse edilen ürün grubu ikiye ayrılmaktadır. İlk grup, mühimmat ve füzeler, derin hassas vuruş kabiliyeti olan topçu sistemleri, askerî muharebe kapasitesi ve askerî ekipman ve piyade silahları dâhil bunların destek sistemleri, kritik altyapıların korunması, siber güvenlik, engelleme karşıtı kabiliyet dâhil askerî hareket kabiliyetidir. İkincisi ise hava ve füze sistemleri, deniz üstü ve deniz altı kabiliyeti, İHA ve anti-İHA sistemleri, stratejik hava taşımacılığı, hava yakıt ikmali ve C4ISTAR sistemleri gibi strateji kolaylaştırıcılar, uzay varlıkları ve hizmetleri, uzay varlıklarının korunması, yapay zekâ, elektronik harp olarak belirlenmiştir. Bu ürün grubu 6 Mart 2025 tarihinde gerçekleşen AB Zirvesi’nde kabul edilen önceliklerle uyumlu olduğu belirtilmektedir.
• İkinci kategorideki savunma ürünlerinin daha katı uygunluk şartlarına tabi tutulacaktır. Bu gruptaki ürünler hakkında yüklenicilerin üç şartı sağlamış olması beklenmektedir. Bunlar tedarik edilen savunma ürünün tasarımının tanımı, tasarımın uyarlanması ve tasarımın gelişimini belirleme yetkisine sahip olmaktır. Her iki ürün grubu için de tedarik sözleşmeleri, nihai ürünün bileşenlerine ilişkin tahmini maliyetin %35’inden fazlasının, AB, EEA-EFTA ülkeleri ve Ukrayna dışı kaynaklı bileşenlerden oluşmamasını sağlamalıdır.

8 Temmuz 2025 tarihinde gerçekleşen Ekonomik ve Mali İşler Konseyi’nde alınan kararla[69] ulusal cayma maddesinin harekete geçirilmesi yönünde karar alınmıştır. Toplamda 18 Üye Devlet, savunma harcamalarını artırmak için İstikrar ve Büyüme Paktı kapsamında ulusal cayma maddesinin harekete geçirilmesi için başvuru gerçekleştirmiştir.[70] Bu 18 Üye Devlet Belçika, Bulgaristan, Çek Cumhuriyeti, Estonya, Finlandiya, Fransa, GKRY, Hırvatistan, İspanya, İtalya, Letonya, Litvanya, Macaristan, Polonya, Portekiz, Romanya, Slovakya ve Yunanistan’dır.

Sonuç ve Türkiye için Öneriler

> 2022’de Rusya-Ukrayna Savaşı’nın başlamasının ardından AB’nin savunma politikalarına ivme kazandırdığı görülmektedir. Uzun bir dönem boyunca AB’nin resmî belgelerinde Avrupa savunması o ne çıkarılsa da mevcut güvenlik endişeleri somut adımların ortaya çıkmasını sağlamıştır.

> Rusya’ya komşu olmalarının sonucu olarak bazı Üye Devletlerin savunma harcamalarının GSYH’lerindeki payı daha yüksektir.

> Hem NATO hem de AB üyesi ülkelerden bazılarının %2 hedefini karşılayamadığı görülmektedir. Bununla beraber 24-25 Haziran 2025 tarihinde Lahey'de gerçekleşen NATO Zirvesi'nde belirlenen yeni hedef %5 olmuştur. Bunun ne kadar uygulanabileceği sorusunun cevabı belirsizliğini korumaktadır.

> Üye Devletler arasında savunma harcamalarında ve savunma yatırımlarında bir dengesizlik olduğu görülmektedir. Savunma yatırımlarının ağırlığını sadece belirli ülkeler üstlenmektedir. Benzer şekilde, Rusya'nın neden olduğu güvenlik endişelerinden dolayı Rusya'ya komşu ülkeler de GSYH'lerindeki savunma payını artırmaktadır. Ancak AB ise yeni politikalarıyla savunma alanında ortaklık ve iş birliğini öne çıkarmaktadır. Bundan dolayı, bu konudaki Birlik içindeki dengesizliklerin azaltılması daha yararlı olacaktır.

> AB tarafından güvenliğe ivme kazandırılması için atılan somut adımlardan en önemlilerinden biri Genel İşler Konseyi'nde kabul edilen SAFE Programı'dır. Bu program sayesinde Üye Devletlerin kısıtlamalara takılmadan borçlanarak savunma harcamalarını artırmalarına destek olunacaktır.

> Savunma harcamalarında ulusal kaçış maddesinden yararlanmak için başvuran 18 Üye Devletin savunma harcamalarını artırmaları beklenmektedir. Türkiye'nin savunma ekipmanı alımlarına bu ülkeler için önemli bir tedarikçi olabileceği ortadadır. Ancak bu noktada SAFE programında geçen "tedarik sözleşmeleri, nihai ürünün bileşenlerine ilişkin tahmini maliyetin %35'inden fazlasının, AB, EEA-EFTA ülkeleri ve Ukrayna dışı kaynaklı bileşenlerden oluşmamasını sağlamalıdır" koşulunun dikkate alınması gerekmektedir.

> AB, SAFE Programı'ndaki ortak satın alımlara aday ülkelerin, potansiyel aday ülkelerin ve AB ile Güvenlik ve Savunma Ortaklığı kurmuş olan ülkelerin katılabileceğini belirtmektedir. Türkiye bir aday ülke olarak ortak tedarik sürecine katılabilecektir. Nitekim, Türkiye SAFE Programı'na katılmak için Avrupa Komisyonuna başvuru yapmıştır.

> Ortak tedarik, SAFE Programı ile bir savunma ürünü veya savunma amacıyla kullanılacak bir ürünün tedarik edilmesi ve bunun sonunda yapılacak sözleşme anlamına gelmektedir.[71] Bu konuyla ilgili olarak Türkiye'nin süreci için AB Konseyi'nin kararı belirleyici olacaktır. Yunanistan ve GKRY'nin Türkiye ile ikili sorunları bu süreçte etkili olabilir. Bununla beraber, oy birliği ilkesi kapsamında veto kullanmaları ihtimali de bu süreç için belirleyici olacaktır.[72]

> Sonuç olarak, Türkiye bir aday ülke olarak Konsey kararına bağlı olarak ortak tedarik sürecine dâhil olabilecektir. Diğer bir ifadeyle, Konseyin karar alma sürecinde Üye Devletlerin oluşturabileceği engellerin aşılması durumunda Türkiye SAFE projelerine katılabilecektir. Ancak, imal edilen nihai ürünün maliyetinin %65'inin AB, EFTA veya Avrupa Ekonomik Alanı üyesi ülkelerden sağlanması gerekmektedir. Özetle, tedarik edilen ürünün tahmini maliyetinin %35'i Türkiye'den olduğu takdirde ve Konsey'in kararına bağlı olarak, Türkiye'den de tedarik yapılabilecektir.[73]

> Türkiye'nin savunma sanayii gün geçtikçe büyümektedir. Özellikle Dağlık Karabağ bölgesinde kullanılan Türk yapımı silahlı insansız hava araçları ve Rusya-Ukrayna Savaşı sırasında Ukrayna'ya ihraç ettiği savunma ekipmanları pek çok ülkenin dikkatini çekmiştir ve başarısını kanıtlamış bu savunma araçlarına talep giderek artmaktadır. Ek olarak, Türkiye hem aday ülke hem de uzun yıllardır NATO müttefiki ülkelerden biridir. Dolayısıyla bu konuda AB ve Türkiye arasında yapılacak iş birliğinin uzun dönemli olması mümkündür. Bu AB-Türkiye ilişkilerinde iyi niyet göstergesine katkı sağladığı gibi üye ülkelerle olan ikili ilişkilerde de iş birliği fırsatı yaratacaktır. Ayrıca Türk savunma şirketlerinin büyümesine ve diğer Avrupalı şirketlerle olan ortaklıklarının artmasına destek olacaktır.

> SAFE Programı kapsamında destek sağlanacak olan ürünler arasında mühimmat ve İHA gibi Türkiye'nin de üretim yaptığı ürünler bulunmaktadır. Türk savunma şirketleri, SAFE kapsamında tedarik edilen bir ürünün %35'ine katkı sağlayabilecektir. Bundan dolayı Türk savunma şirketlerinin Avrupalı şirketler ile yaptıkları iş birliklerini ve ortaklıkları artırmasıyla bu programda etkin bir şekilde yer alabilmeleri mümkündür.

> Türk ve Avrupalı şirketlerin birlikte savunma alanında AR-GE ve inovasyon projeleri hazırlamaları ve bu projelerin Ufuk Avrupa Programı altında hibe desteği alması mümkündür. Böylece taraflar arasında pek çok alanda mevcut ortak çalışma ve üretme kültürünü savunma alanına da taşımak mümkün olacaktır. Kuşkusuz önümüzdeki dönemde savunma ve güvenliği artan önemi dikkate alındığında bu alandaki beşerî sermayenin gelişmesi için de ortak programların hayata geçirilmesi önemlidir.

> Türkiye'nin Avrupa'nın savunma kapasitesini geliştirme meselesinde çözüm ortağı olabilmesi Türkiye'nin yeniden şekillenen Avrupa güvenlik mimarisindeki rolünü öne çıkarmaktadır. Bu durum Türkiye'nin AB üyelik hedefine ulaşmasını olumlu yönde etkileyebilir. Ancak, AB üyelik sürecinin oldukça zorlu ve karmaşık olduğu ve belirli kriterlerin yerine getirilmesine bağlı olduğu unutulmamalıdır. Türkiye'nin AB'ye katılım için gerekli siyasi kriterler alanında ilerleme sağlaması ve AB ile mevzuat uyumunu hızlandırması üyelik sürecinin canlandırılması için gereklidir. Bunun yanında, Türkiye'nin Yunanistan ile ikili sorunları, Kıbrıs uyuşmazlığı ve Fransa ve Almanya gibi lider ülkelerde devam eden Türkiye'nin üyeliğine yönelik karşıt tutum da süreç içinde dikkate alınması zaruri olan ve çözülmesi gereken diğer hususları oluşturmaktadır.