TÜRKİYE’NİN KATILDIĞI TOPLULUK PROGRAMLARI VE AJANSLAR

AVRUPA TOPLULUĞU PROGRAMLARI

Topluluk programları, Avrupa Birliği’ne üye ülkeler arasında işbirliğini geliştirerek Avrupalılık bilincinin, yenilikçilik ve girişimcilik anlayışının yerleşmesini desteklemek, Topluluk politikalarının ve mevzuatının uygulanmasına ve Birliğin karşılaştığı sorunlara ortak çözümler yaratılmasına katkı sağlamak amacıyla oluşturulmuştur. Tüm bu hedefler doğrultusunda yapılması öngörülen çalışmalar ve Topluluk bütçesinden yapılan mali katkılara hukuki bir çerçeve oluşturulması için yapılandırılan Topluluk programlarının başlangıcı 1970’li yıllara dayanmaktadır. Topluluğun politikaları kapsamındaki öncelikli alanlarda yürütülen temel faaliyetlerin bütünleştirilmesi ile meydana gelen programlar altında, belirlenen amaç ve koşullara uygun olarak hazırlanan uluslararası projelere mali destek sağlanmaktadır. Topluluk politikaları, üye ülkelerde eşgüdüm içerisinde uygulanmaktadır.

Birliğin genişleme perspektifi doğrultusunda Topluluk programlarının aday ülkelerin katılımına açılarak söz konusu ülkelerin Topluluk politika ve çalışma yöntemlerini tanımaları, Avrupa Birliği üyeleri ile çeşitli işbirlikleri geliştirmeleri amaçlanmıştır. Bu yöndeki ilk adım 1993 Kopenhag Zirvesi’nde Topluluk programlarına AB ile ortaklık anlaşması bulunan  Merkez ve Doğu Avrupa Ülkeleri’nin (MDAÜ) katılımına ilişkin siyasi iradenin ortaya koyulmasıyla atılmıştır. Kopenhag Zirvesi’nin ardından on MDAÜ ile Güney Kıbrıs’a adaylık statüsünün tanındığı 1997 Lüksemburg Zirvesi’nde, bazı Topluluk program ve ajanslarının söz konusu ülkelerin katılımına açık olduğu ve bu programlara katılımın, durum bazında değerlendirilerek gerçekleşeceği belirtilmiştir. Ayrıca bu Zirve’de Türkiye’nin bazı program ve ajanslara durum bazında değerlendirilmek üzere katılımını öngören “Türkiye için Avrupa Stratejisi”nin oluşturulmasına karar verilmiştir. Aralık 1999’da gerçekleştirilen Helsinki Zirvesi’nde adaylığının teyit edilmesiyle birlikte Türkiye, ilke olarak aday ülkelere açık tüm AB program ve ajanslarına katılma hakkını elde etmiştir.

Türkiye’nin, AB’nin çevreden bilim ve teknolojiye, eğitimden sağlığa, enerjiden KOBİ’lere kadar geniş bir yelpazeye yayılan Topluluk programlarından kendi ihtiyaç ve önceliklerini dikkate alarak başvuruda bulunduğu ya da bulunmayı planladığı 10 tanesi aşağıda sıralanmıştır. Bunların içerisinden kamuya açık olan programlar hariç tamamı sivil toplum kuruluşlarının ve özel sektörün katılımına açıktır.

TÜRKİYE’NİN KATILDIĞI TOPLULUK PROGRAMLARI

I. Kamu Sektörünün Yararlandığı Topluluk Programları

IDABC: IDA Programı 1 Ocak 2005 tarihi itibariyle IDABC Programına dönüştürülmüştür. 2005-2009 dönemini kapsayan IDABC programı, IDA'nın mevcut tüm görevlerini yerine getirmeye devam etmekle birlikte, pan-Avrupa e-Devlet hizmetlerinin, kamu idarelerine, işletmelere ve vatandaşlara ulaştırılması konusunda çalışmalara ağırlık vermektedir. 148,7 milyon Avro bütçeye sahip olan programa, Türkiye 2006 yılı başından itibaren resmi olarak katılmaktadır. Programın yürütülmesinden Türkiye’de DPT Bilgi Toplumu Dairesi Başkanlığı sorumludur. Türkiye’nin IDABC Programı’na katılımına ilişkin Mutabakat Zaptı, 20 Haziran 2006 tarihinde  imzalanmış, 11 Mart 2007 tarihli ve 26459 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir.

GÜMRÜKLER 2007: Tek Pazarın işleyişini güçlendirmek ve AB’nin dış sınırlarındaki gümrük işlemlerinde meydana gelen sapmaların önüne geçmek, tüm AB üye ülkelerinde tek bir uygulamayı temin etmek amacıyla oluşturulan Gümrükler 2007 programı 2003-2007 yıllarını kapsamakta olup toplam 165 milyon Avro’luk bütçeye sahiptir. Avrupa Komisyonu Vergilendirme ve Gümrükler Genel Müdürlüğü Gümrük Modernizasyon Birimi tarafından yürütülen programın ülkemizdeki irtibat kuruluşu Gümrük Müsteşarlığı AB ve Dış İlişkiler Genel Müdürlüğü’dür.

FISCALIS: Vergi idareleri ve vergi memurları arasında işbirliğini artırarak Tek Pazarda vergi sisteminin işleyişini geliştirmek amacıyla oluşturulan ve 2003-2007 dönemini kapsayan Fiscalis programının toplam bütçesi 44 milyon Avro’dur. Avrupa Komisyonu Vergilendirme ve Gümrükler Genel Müdürlüğü tarafından yürütülen programın ülkemizdeki irtibat kurumu Maliye Bakanlığı AB ve Dış İlişkiler Dairesi Başkanlığı’dır. Türkiye’nin giderek daha etkin katılımının sağlandığı programda yeni dönem Nisan 2007 tarihinden itibaren başlayacaktır. Öngörülen bütçe miktarı veya yeni bir Mutabakat Zaptı’nın imzalanıp imzalanmayacağına ilişkin henüz bir açıklama yapılmamıştır.

II. Sosyal Alandaki Programlar

PROGRESS: 2007-2013 yıllarını kapsayan PROGRESS Programı, AB’nin istihdam, sosyal içerme ve koruma, çalışma koşulları, cinsiyet eşitliği ve ayrımcılıkla mücadele alanlarını kapsamaktadır. 628 milyon Avro bütçeli program söz konusu alanlarda mevcut 4 Topluluk programının (Ayrımcılıkla Mücadele; Kadın-Erkek Eşitliği; Sosyal Dışlanma ve Yoksulluk ile Mücadele; İstihdamı Teşvik Önlemleri) yerini almakta ve Avrupa Komisyonu İstihdam ve Sosyal İşler Genel Müdürlüğü tarafından yürütülmektedir. Beş bölümde yürütülecek programda, toplam bütçenin %23’ü istihdam, % 30’u sosyal koruma ve sosyal içerme, % 10’u çalışma koşulları, % 23’ü ayrımcılıkla mücadele ve % 12’si cinsiyet eşitliği alanlarında sunulacak projelere destek amacıyla kullanılacaktır.

PROGRESS programına ilişkin olarak, Türkiye’de sosyal koruma ve sosyal içerme, çalışma koşulları, ayrımcılıkla mücadele ve cinsiyet eşitliği alanlarından sorumlu kuruluş Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı AB Koordinasyon Dairesi Başkanlığı’dır. İstihdama ilişkin gerçekleştirilecek eylemlerin ülkemizdeki irtibat kuruluşu ise Türkiye İş Kurumu Genel Müdürlüğü’dür. Programa ilişkin olarak Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, Dışişleri Bakanlığı aracılığı ile programa katılmak istediklerini bildirmiş ve resmi başvuruda bulunmuştur.

HALK SAĞLIĞI PROGRAMI: Sağlığa yönelik bütünleştirilmiş ve sektörler arası bir stratejinin teşvik edilmesiyle kamu sağlığının en üst düzeyde korunmasını ve sağlık alanındaki eşitsizliklerin giderilmesini hedefleyen program 2003-2008 yılları arasında Avrupa Komisyonu Sağlığın ve Tüketicinin Korunması Genel Müdürlüğü tarafından yürütülmektedir. Toplam 312 milyon Avro bütçesi olan programın ülkemizdeki irtibat kuruluşu Sağlık Bakanlığı adına Dr. Refik Saydam Hıfzısıhha Merkez Başkanlığı’dır.

III: Eğitim ve Kültür Alanındaki Programlar

HAYATBOYU ÖĞRENME PROGRAMI: Sokrates, Leonardo da Vinci ve e-öğrenim programlarının 2006 yılı sonunda tamamlanmasının ardından bu programların yerini alan Yaşam Boyu Öğrenim Programı, Topluluk içinde eğitim ve öğretim sistemleri arasında değişim, işbirliği ve hareketliliğin güçlendirilmesini ve böylece Topluluk sisteminin dünya çapında bir kaliteye ulaşmasını hedeflemektedir. Yeni program dört sektörel alt program (Comenius, Erasmus, Leonardo da Vinci, Grundtvig), bir ortak konulu program (Transversal Programme) ve Jean Monnet eyleminden oluşmaktadır. 2007-2013 dönemini kapsayan Yaşam Boyu Öğrenim Programı Avrupa Komisyonu Eğitim Kültür Genel Müdürlüğü tarafından yürütülmektedir ve bütçesi 6,970 milyar Avro’dur. Programla ilgili ülkemizdeki sorumlu kuruluş Ulusal Ajans’tır. Türkiye’nin Gençlik Programı’na ve Hayatboyu Öğrenme Programı’na katılımına ilişkin Mutabakat Zaptı, 29 Mayıs 2007 tarihinde Brüksel’de imzalanmış, 30 Haziran 2007 tarihli ve 26568 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. (Detaylı bilgi için bkz: "Hayatboyu Öğrenme Programı", İKV Yayınları, No: 203).

GENÇLİK PROGRAMI: Temel olarak ayrımcılığın ve toplumsal dışlanmanın önlenmesini amaçlayan program 2007-2013 dönemini kapsamaktadır. Yeni nesil Gençlik programı; Avrupa İçin Gençlik, Avrupa Gönüllü Hizmeti, Dünyada Gençlik, Gençlik Çalışanları ve Destek Faaliyetleri ile Gençlik Politikasının Eşgüdümü İçin Destek eylemlerinden oluşmaktadır. Bütçesi 885 milyon Avro olarak belirlenen programın yürütülmesi ve önceliklerinin belirlenmesi Avrupa Komisyonu Eğitim Kültür Genel Müdürlüğü tarafından gerçekleştirilmektedir. Ülkemizde Gençlik İçin Eylem Programı ile ilgili faaliyetlerden sorumlu kuruluş Ulusal Ajans’tır. Türkiye’nin Gençlik Programı’na ve Hayatboyu Öğrenme Programı’na katılımına ilişkin Mutabakat Zaptı, 29 Mayıs 2007 tarihinde Brüksel’de imzalanmış, 30 Haziran 2007 tarihli ve 26568 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir.

KÜLTÜR PROGRAMI: Yeni nesil Kültür Programı 2007-2013 dönemini kapsamaktadır. Programın temel hedefleri; kültürler arası diyalogun artırılması ile sanatçıların, kültür alanında çalışanların, kültür-sanat eserlerinin ve sanat çalışmalarının sınır ötesi dolaşımının geliştirilmesidir. Yeni nesil Kültür Programı; Kültürel Eylemler Desteği ve Kültürel Organizasyonlar Desteği olmak üzere iki bölümden oluşmaktadır. Avrupa Komisyonu Eğitim Kültür Genel Müdürlüğü tarafından yürütülen programın bütçesi 354 milyon Avro’dur. Ülkemizde bu program ile ilgili bilgilendirme faaliyetleri TC Kültür ve Turizm Bakanlığı Kültürel İrtibat Noktası tarafından yürütülmektedir. Türkiye’nin Kültür Programı’na katılımına ilişkin Mutabakat Zaptı, 11 Mayıs 2007 tarihinde Brüksel’de imzalanmış, 29 Haziran 2007 tarihli ve 26567 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. (Detaylı bilgi için bkz: "Kültür Programı", İKV Yayınları, No: 211).

IV. Diğer Topluluk Programları

REKABET EDEBİLİRLİK VE YENİLİKÇİLİK ÇERÇEVE PROGRAMI: 2007-2013 yılları arasında yürütülecek olan program Avrupa Komisyonu tarafından Tek Pazar içerisinde rekabet edebilirliğin ve yenilikçiliğin desteklenmesi için oluşturulmuştur. Toplam bütçesi 3,6 milyar Avro olan programın hedefleri arasında KOBİ’lerin rekabet gücünü artırmak, inovasyon gerçekleştirebilecekleri ortamı hazırlamak, bilgi toplumunun gelişimine katkıda bulunmak, yeni ve yenilenebilir enerji kaynakları yaratmak yer almaktadır. Program Avrupa Komisyonu İşletme ve Sanayi Politikası Genel Müdürlüğü tarafından yürütülmektedir. Türkiye’deki irtibat kurumu henüz belirlenmemiştir.

Programın birinci bileşeni olan Girişimcilik ve Yenilik Özel Programı'na Türkiye'nin katılımını düzenleyen Mutabakat Zaptı 12 Şubat 2008 tarihinde imzalanmıştır. Böylece Türkiye, Program'a katılan üçüncü aday ülke olmuştur.

7. ÇERÇEVE PROGRAMI: Lizbon hedefleri çerçevesinde araştırmayla ilgili tüm AB girişimlerini ortak bir çatı altında toplanması amacıyla oluşturulan 7. Çerçeve Programı (7.ÇP) 2007-2013 dönemini kapsamaktadır. 50,5 milyar Avro bütçeye sahip olan (Euroatom hariç) program Avrupa Komisyonu Araştırma Genel Müdürlüğü tarafından yürütülmektedir. İşbirliği Özel Programı, Fikirler Özel Programı, Kişiyi Destekleme Özel Programı ve Kapasiteler Özel Programı’ndan oluşan 7.ÇP’nin ulusal koordinatörü TÜBİTAK’tır. Türkiye’nin 1 Ocak 2007 tarihinden itibaren 7. Çerçeve Programı’na katılımına ilişkin Mutabakat Zaptı, 1 Haziran 2007 tarihinde Brüksel’de imzalanmış, 29 Haziran 2007 tarihli ve 26567 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir.

AVRUPA TOPLULUĞU AJANSLARI

Avrupa Birliği’nde ortak politikalar çerçevesinde karşılaşılan sorunlara farklı yöntemlerle çözüm arayan ve Birliğin faaliyetlerine ademi merkeziyetçi bir yaklaşım getiren ajanslar, AB hukukuna göre tüzel kişi sayılmaktadır. Avrupa Birliği kurumları tarafından düzenli olarak denetlenen ajansların bir kısmı, kurucu tüzüklerinde tanımlanan konulara ilişkin bilimsel veya teknik bilginin gelişmesine katkıda bulunurken, diğerleri, ilgili oldukları alanlarda belirli bir idari görevler üstlenmektedir. Ayrıca, bazı ajanslar farklı çıkar gruplarını bir araya getirerek Avrupa’daki diyaloğu kolaylaştırmakta, bazıları ise Birliğin çeşitli mekanizmalarının işleyişine yardımcı olmaktadır.

Aday ülkelerin Topluluk ajanslarına katılımı, programlarda olduğu gibi ilk kez 1993 Kopenhag Zirvesi’nde gündeme gelmiştir. Ardından 16 Temmuz 1997 tarihli Gündem 2000 bildirisinde MDAÜ’ler için ajanslara katılımın Topluluk müktesebatına uyuma daha iyi hazırlanılmasına ve bu bağlamda kurulan ilişkiler sayesinde ortaya çıkabilecek sorunların teknik olarak çözümlenmesine katkıda bulunacağına dikkat çekilmiştir.
 
1997 Lüksemburg Zirvesi’nde MDAÜ’ler ve Güney Kıbrıs’ın adaylıklarının tanınması ile birlikte programların yanı sıra ajansların da durum bazında bu ülkelere açık olduğu bildirilmiştir. 4 Mart 1998 tarihinde açıklanan “Türkiye için Avrupa Stratejisi”nde ise Türkiye’nin MDAÜ’lere benzer koşullarda ajanslara katılımı öngörülmüştür.

Türkiye’nin adaylığının teyit edildiği 10-11 Aralık 1999 tarihli Helsinki Zirvesi’nde Topluluk ajanslarına katılabileceği belirtilmiştir. Türkiye’nin Katılım Ortaklığı Belgesi’nde ise, Topluluk programları yanı sıra ajanslara katılımına yer verildiği gibi, katılım öncesi stratejisi çerçevesinde Türkiye’ye ayırılacak mali kaynaktan ajanslara katılım için gereken ulusal katkı payının bir kısmının karşılanabileceği ifade edilmiştir.

Ülkemiz halihazırda Topluluk ajanslarından Avrupa Çevre Ajansına tam katılım sağlamaktadır. Türkiye Avrupa Çevre Ajansı’na katılım anlaşmasını 9 Ekim 2000 tarihinde imzalamıştır. Anlaşma’nın AB tarafında onay süreci tamamlanmış, TBMM’de onaylanmış ve 28 Ocak 2003 tarihli Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. Ayrıca Türkiye’nin Avrupa Uyuşturucu ve Uyuşturucu Bağımlılığı İzleme Merkezi’ne katılımına ilişkin anlaşma 26 Ağustos 2006 tarihinde imzalanmıştır.

Topluluk ajanslarının tamamı şu şekildedir:

• Avrupa Çevre Ajansı
• Avrupa Uyuşturucu ve Uyuşturucu Bağımlılığı İzleme Merkezi
• Avrupa Irkçılık ve Yabancı Düşmanlığı İzleme Merkezi
• Avrupa Topluluğu Bitki Çeşitliliği Ofisi
• Avrupa Tıbbi Ürünleri Değerlendirme Ajansı
• Avrupa Mesleki Eğitimi Geliştirme Merkezi
• Avrupa İş ve Yaşam Koşullarını İyileştirme Vakfı
• Tek Pazarın Uyumlaştırılması Ofisi
• Avrupa İşyerinde Güvenlik ve Sağlık Ajansı
• Avrupa Mesleki Eğitim Vakfı
• Avrupa Birliği Organları Çeviri Merkezi
• Avrupa Yeniden Yapılandırma Ajansı
• Avrupa Gıda Güvenliği Ajansı
• Avrupa Deniz Güvenliği Ajansı
• Avrupa Hava Güvenliği Ajansı
• Avrupa Ağ ve Bilgi Güvenliği Ajansı
• Avrupa Hastalıkların Önlenmesi ve Kontrolü Merkezi
• Avrupa Demiryolu Ajansı
• Avrupa Kimyasallar Ajansı
• Dış Sınırlarda Operasyonel İşbirliğinin Yürütülmesi İçin Avrupa Ajansı
• Topluluk Balıkçılık Kontrol Ajansı
• Topluluk Bitki Çeşitliliği Ajansı
• Avrupa Temel Haklar Ajansı